Tematem kolejnego wpisu z serii „Adwokat Gdynia sprawy spadkowe, kompendium wiedzy” jest testament. Absolutnie podstawowa instytucja prawa spadkowego i znana praktycznie od zarania dziejów. Bardzo popularna również aktualnie. Za jej pomocą spadkodawca ma możliwość wyrażenia tzw. ostatniej woli. Każdy zapewne słyszał kiedyś o testamencie, ale co to jest tak naprawdę? Jakie jest legalne znaczenie tego pojęcia? Jak go napisać?
Gdyby ktoś zapytał mnie (jako nieprawnika) czym jest testament, odpowiedziałbym: dokument, z którego wynika w jaki sposób dana osoba zadecydowała o dziedziczeniu jej majątku po śmierci.
W polskim systemie prawnym nie ma, jako takiej, ustawowej definicji testamentu. Oczywiście, rodzaje testamentu, jego cechy oraz przesłanki jego ważności są opisane w przepisach. Nie ma jednak wzmianki o tym, co w ogóle oznacza słowo „testament”.
W piśmiennictwie wskazuje się, że testament to: „czynność prawna jednostronna, przy której oświadczenie woli nie jest kierowane do określonego adresata, każdocześnie odwołalna (art. 943), mocą której spadkodawca osobiście (art. 942, 944) i z zachowaniem szczególnej formy (art. 949-958) rozrządza swoim majątkiem na wypadek śmierci” (K. Pietrzykowski [red.], Kodeks cywilny. T II. Komentarz, Wyd. 10, Warszawa 2021).
Generalnie zatem wszystko sprowadza się do jednego: chodzi o rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci.
Słowo „testament” pochodzi od łacińskiego testamentum, czyli rozporządzenia ostatniej woli, wywodzącego się z testari, to znaczy zaświadczać, powoływać na świadka. W praktyce mojej kancelarii ludzie szukają nie tyle definicji kodeksowej, ile prostej odpowiedzi: co to słowo właściwie znaczy. Najkrócej: testament to pisemne (albo, w wyjątkowych sytuacjach, ustne) oświadczenie, w którym wskazujesz, kto ma odziedziczyć Twój majątek po Twojej śmierci. Nie ma tu znaczenia, czy używasz słowa „testament”, „ostatnia wola” czy „rozrządzenie na wypadek śmierci”, bo liczy się treść i forma, a nie nazwa dokumentu.
Testator to osoba, która sporządza testament, czyli spadkodawca rozporządzający swoim majątkiem na wypadek śmierci. Testatorem może być wyłącznie osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, a więc co do zasady pełnoletnia i nieubezwłasnowolniona (art. 944 k.c.). Testamentu nie można sporządzić przez przedstawiciela ani pełnomocnika, ponieważ musi to być akt ściśle osobisty. To dlatego pełnomocnictwo „do napisania testamentu” jest prawnie bezskuteczne, o czym wielu klientów dowiaduje się dopiero u mnie w gabinecie.
Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, co oznacza, że jeżeli zostawisz ważny testament, to majątek dziedziczą osoby w nim wskazane, a nie krewni z ustawy. Dziedziczenie ustawowe (art. 931 i nast. k.c.) wchodzi w grę dopiero wtedy, gdy nie ma testamentu albo gdy powołane w nim osoby nie chcą lub nie mogą dziedziczyć. W praktyce to zasadnicza różnica: bez testamentu o tym, kto dostanie Twój majątek, decyduje kolejność ustawowa (najpierw małżonek i dzieci, potem dalsi krewni), a z testamentem decydujesz Ty. Warto przy tym pamiętać, że nawet testament nie wyłącza całkowicie praw najbliższych, bo pozostaje instytucja zachowku, którą omawiam w dalszej części.
Pytanie może wydawać się głupie, ale w testamencie można zawrzeć naprawdę sporo skutecznych postanowień na wypadek śmierci. Oczywistym jest, że za pomocą testamentu można powołać kogoś do dziedziczenia zarówno z kręgu spadkobierców ustawowych, jak i spoza tego kręgu. Powołanym do dziedziczenia może być zarówno osoba fizyczna (o ile żyje lub została poczęta w chwili śmierci spadkodawcy), osoba prawna (o ile istnieje), ale również fundacja. Tak, spadkodawca może w testamencie przepisać cały majątek lub jego część na utworzoną w testamencie fundację. Takie powołanie fundacji będzie ważne o ile zostanie wpisane do rejestru w ciągu 2 lat od dnia otwarcia spadku.
Spadkodawca może w testamencie dokonać zapisu zwykłego lub windykacyjnego i ustanowić polecenie. Terminy te postaram się wyjaśnić w kolejnych wpisach. Tylko dla porządku dodam, że przedmiotem zapisu zwykłego jest zobowiązanie spadkobiercy do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Zapis windykacyjny może być dokonany wyłącznie w testamencie notarialnym. Jego przedmiotem jest przepisanie na kogoś konkretnej rzeczy już z chwilą śmierci spadkodawcy. Polecenie w testamencie oznacza, że spadkodawca zobowiązuje do konkretnego działania lub zaniechania spadkobiercę lub zapisobiercę.
W testamencie można również pozbawić kogoś prawa do zachowku tj. wydziedziczyć daną osobę. Na ten temat nie będę się rozpisywał, zapraszam do mojego poprzedniego wpisu o wydziedziczeniu, który opublikowałem na łamach bloga.
Testator może również powołać tzw. wykonawcę testamentu. Jest to bardzo ciekawa instytucja aczkolwiek bardzo rzadko spotykana, wręcz zapomniana. Wykonawca testamentu to, co do zasady, osoba, która zarządza majątkiem spadkowym, spłaca długi, w szczególności wykonuje zapisy zwykłe i polecenia, a następnie wydaje spadkobiercom majątek zgodnie z wolą spadkodawcy i z ustawą. Wykonawca wydaje również przedmiot zapisu windykacyjnego. Oczywiście zakres powyższych zadań ustala sam testator. Co ciekawe, wykonawca ostatniej woli testatora może również pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu majątkiem spadkowym. Wykonawcy testamentu należy się również wynagrodzenie za wykonanie czynności. Funkcja ta w mojej ocenie ma wyłącznie sens w przypadku dużego majątku i skomplikowanej sytuacji prawnej spadkodawcy, gdzie faktycznie potrzebna jest pomoc osoby trzeciej, aby sprawy spadkowe zostały załatwione sprawnie i bezproblemowo.
Zapis zwykły to zobowiązanie spadkobiercy do spełnienia konkretnego świadczenia na rzecz wskazanej osoby, natomiast zapis windykacyjny przenosi własność konkretnej rzeczy wprost z chwilą śmierci spadkodawcy. Różnica jest praktyczna i bardzo istotna. Przy zapisie zwykłym zapisobierca ma jedynie roszczenie wobec spadkobiercy, czyli musi się o przedmiot zapisu upomnieć, a w razie sporu nawet pozwać. Przy zapisie windykacyjnym rzecz (na przykład mieszkanie, samochód, udział w spółce) staje się własnością zapisobiercy automatycznie z chwilą otwarcia spadku. Zapis windykacyjny można jednak ustanowić wyłącznie w testamencie notarialnym, co jest jego jedynym, ale ważnym ograniczeniem.
Wykonawca testamentu to osoba, której spadkodawca powierza zarząd majątkiem spadkowym oraz dopilnowanie, by jego ostatnia wola została wykonana. W mojej praktyce ta instytucja sprawdza się przede wszystkim przy większych majątkach, przy firmach rodzinnych albo gdy spadkobiercy są skonfliktowani i trudno oczekiwać, że sami sprawnie podzielą spadek. Wykonawca spłaca długi spadkowe, wykonuje zapisy i polecenia, a następnie wydaje majątek spadkobiercom. Co istotne, można go powołać zarówno w testamencie własnoręcznym, jak i notarialnym, a notariusz pobiera za samo zaświadczenie o powołaniu wykonawcy maksymalnie 30 zł.
Żeby testament był ważny, musi spełniać trzy podstawowe wymogi formy testamentu własnoręcznego: być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą (art. 949 § 1 k.c.). To brzmi prosto, ale właśnie na formie najczęściej wykładają się samodzielnie pisane testamenty. W mojej praktyce spotykam się głównie z dwoma błędami: testamentem napisanym na komputerze i wydrukowanym oraz testamentem bez podpisu lub z podpisem w niewłaściwym miejscu. Poniżej tłumaczę, co dokładnie trzeba zrobić, żeby Twoja ostatnia wola nie okazała się po latach nieważna.
Ważny testament własnoręczny musi zawierać trzy elementy: całość tekstu napisaną własnoręcznie, czytelny podpis spadkodawcy oraz datę sporządzenia. Treść powinna być sformułowana tak, aby nie było wątpliwości ani co do osoby spadkodawcy, ani co do osoby powołanej do spadku. Nie ma natomiast obowiązku używania słowa „testament” w nagłówku ani podawania numeru PESEL. Dobrą praktyką jest opisanie spadkobiercy w sposób pozwalający go jednoznacznie zidentyfikować, na przykład imię, nazwisko, ewentualnie data urodzenia lub pokrewieństwo.
Tak, testament własnoręczny musi być napisany w całości pismem ręcznym, a testament wydrukowany z komputera albo napisany na maszynie i jedynie podpisany jest nieważny. Sądy są w tej kwestii bezwzględne. W jednej z analizowanych spraw przedłożone maszynopisy testamentu spadkodawcy zostały uznane za nieważne rozrządzenie, ponieważ przepis wymaga, by całość pisma wyszła spod ręki testatora. Wymóg pisma ręcznego ma swoje uzasadnienie, bo dużo trudniej sfałszować całą kartkę pisma niż sam podpis, a w razie wątpliwości biegły grafolog ma obszerniejszy materiał do badania. Jeżeli więc zależy Ci na własnoręcznym testamencie, nie skracaj sobie drogi komputerem.
Nie, w testamencie nie ma obowiązku podawania numeru PESEL, ani swojego, ani osoby powołanej do spadku. Żaden przepis tego nie wymaga. Numer PESEL bywa pomocny, bo ułatwia jednoznaczną identyfikację spadkobiercy, ale jego brak nie powoduje nieważności testamentu. Istotne jest jedynie to, aby dokument nie pozostawiał wątpliwości, kto jest spadkodawcą i kogo powołano do dziedziczenia.
Najczęstsze błędy unieważniające testament to brak własnoręczności (komputer, maszyna), brak podpisu lub podpis w niewłaściwym miejscu oraz sporządzenie dokumentu w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji. Do tego dochodzą wady oświadczenia woli, czyli sporządzenie testamentu pod wpływem groźby albo błędu. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego (zasada prawna) z dnia 28 kwietnia 1973 r. (sygn. akt III CZP 78/72, OSNC 1973 nr 12 poz. 207) dopuścił wprawdzie ważność testamentu zawartego w liście, podpisanego nawet w sposób określający tylko stosunek rodzinny (w stanie faktycznym podpis brzmiał „wujek”), ale tylko wtedy, gdy okoliczności nie nasuwają wątpliwości co do powagi i zamiaru rozrządzenia. To pokazuje, jak ostrożnie sądy podchodzą do formy i jak łatwo o spór, gdy testament spisano niedbale.
W polskim porządku prawnym mamy kilka rodzajów testamentów. Co istotne, wszystkie mają taką samą moc prawną jeżeli spełniają ustawowe warunki. Przykładowo: pisemny, własnoręczny ma dokładnie taką samą moc jak ten notarialny. Nie obowiązuje tutaj żadna zasada „wyższości” jednej formy nad drugą. Jakie zatem wyróżniamy rodzaje testamentów?
1. Testament własnoręczny (holograficzny). Najprostszym sposobem na sporządzenie testamentu jest jego własnoręczne spisanie, podpisanie i opatrzenie datą. Ważną sprawą jest to, aby w całości był on własnoręczny. Nie dopuszcza się tutaj możliwości np. spisania go na komputerze, wydrukowania i podpisania. Taki testament będzie nieważny. Brak daty również może powodować nieważność testamentu, chyba że nie będzie rodził on wątpliwości co do zdolności testatora oraz wzajemnej zależności kilku testamentów.
2. Testament notarialny. Chyba najbardziej popularna forma sporządzenia testamentu. Koszt sporządzenia testamentu u notariusza to maksymalnie 50 zł plus VAT w przypadku testamentu niezawierającego zapisu, zapisu windykacyjnego, wydziedziczenia i polecenia. W Polsce zawód notariusza cieszy się szczególnym uznaniem i szacunkiem, a czynności notarialne uważane są za „pewne” i bezpieczne. Jednakże, jak wyżej napisałem, sam fakt sporządzenia testamentu przez notariusza nie powoduje, że czynność ta ma „większą” moc wobec innych testamentów.
3. Testament allograficzny. Niezwykle rzadko spotykana forma testamentu, głównie z uwagi na jej skomplikowanie. Po pierwsze: wymaga obecności dwóch świadków oraz wójta (burmistrza, prezydenta miasta) lub starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Po drugie ostatnia wola oświadczana jest ustnie, ale następnie spisywana jest w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Następnie odczytuje się go spadkodawcy w obecności świadków, zaś ostatecznie powinien on być podpisany przez testatora i wszystkich świadków, w tym urzędnika. Jeżeli testator nie może podpisać protokołu to trzeba to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu. Po trzecie, z tego rodzaju testamentu nie mogą skorzystać osoby nieme i głuche.
4. Testamenty szczególne. Testamenty szczególne mają to do siebie, że można je sporządzić wyłącznie w określonych okolicznościach, w których nie można sporządzić normalnego testamentu. Dodatkowo tracą one moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego. Wyjątkiem jest sytuacja, w której spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu.
Pierwszym z nich jest testament ustny, który polega na oświadczeniu ostatniej woli w obecności 3 świadków, ale wyłącznie jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Treść takiego testamentu należy stwierdzić pisemnie przed upływem roku od złożenia oświadczenia przez spadkodawcę, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma. Pismo to muszą podpisać spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie. Gdy treść testamentu ustnego nie została w powyższy sposób stwierdzona, można ją w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem.
Drugim z nich jest testament podróżny. Może być on sporządzony wyłącznie na polskim statku morskim lub powietrznym. Oświadczenie ostatniej woli składa się przed dowódcą statku lub jego zastępcą w obecności dwóch świadków. Dowódca lub jego zastępca następnie musi spisać wolę spadkodawcy, podając datę. Pismo w obecności świadków musi odczytać spadkodawcy, a następnie samemu podpisać i dać do podpisu spadkodawcy, świadkom.
Trzecim i ostatnim jest testament wojskowy. Może być on sporządzony tylko w czasie mobilizacji lub wojny albo przebywania w niewoli. Jego szczegółowe warunki określa rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej w sprawie testamentów wojskowych.
Tak, testament własnoręczny i testament holograficzny to dwie nazwy tego samego dokumentu, a różnica jest wyłącznie językowa. „Holograficzny” pochodzi od greckiego holos (cały) i graphein (pisać), co dokładnie oddaje istotę tej formy: cały dokument musi być napisany ręką spadkodawcy. W obrocie prawnym i w orzecznictwie obie nazwy są używane wymiennie. Jeżeli więc spotkasz w internecie hasło „wzór testamentu holograficznego”, chodzi po prostu o wzór testamentu własnoręcznego, który znajdziesz w dalszej części tego artykułu.
Testament zwykły u notariusza kosztuje w 2026 roku maksymalnie 50 zł netto (61,50 zł z VAT), a więc jest to jedna z najtańszych czynności notarialnych. Wysokość taksy notarialnej określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej i są to stawki maksymalne, czyli górna granica, bo notariusz może wziąć mniej, ale nie więcej. Do każdej kwoty doliczany jest 23% VAT oraz maksymalnie 6 zł netto za każdą stronę wypisu aktu. W praktyce koszt zabezpieczenia majątku testamentem notarialnym to zazwyczaj kilkadziesiąt do około dwustu kilkudziesięciu złotych brutto, w zależności od treści dokumentu.
Maksymalne stawki taksy notarialnej za testament w 2026 roku przedstawiam poniżej (kwoty netto, do których notariusz dolicza 23% VAT). Wszystkie wynikają wprost z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości.
| Czynność notarialna | Maks. taksa |
|---|---|
| Testament zwykły | 50 zł |
| Z zapisem, poleceniem lub wydziedziczeniem | 150 zł |
| Z zapisem windykacyjnym | 200 zł |
| Odwołanie testamentu | 30 zł |
| Protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu | 50 zł |
| Zaświadczenie o powołaniu wykonawcy | 30 zł |
Z punktu widzenia mocy prawnej testament własnoręczny i notarialny są równe, bo żaden nie ma „wyższości” nad drugim. Różnica leży w bezpieczeństwie i wygodzie. Testament notarialny trudno podważyć, bo notariusz weryfikuje tożsamość i świadomość testatora, a oryginał zostaje w kancelarii, więc nie zaginie i nie zostanie zniszczony. Testament własnoręczny jest za darmo i można go sporządzić w każdej chwili, ale łatwiej go zgubić, sfałszować albo nieświadomie spisać z błędem formalnym. W mojej ocenie przy prostej sytuacji (jeden spadkobierca, jasny majątek) w zupełności wystarczy testament własnoręczny, natomiast przy większym majątku, zapisie windykacyjnym czy ryzyku konfliktu rodzinnego zdecydowanie warto dopłacić te kilkadziesiąt złotych za formę notarialną.
Testament możesz spisać samodzielnie w domu (testament własnoręczny) albo u dowolnego notariusza (testament notarialny), a w obu przypadkach będzie tak samo ważny. Nie istnieje żaden urząd ani rejestr, w którym „trzeba” spisać testament, ani obowiązek korzystania z notariusza. To częste nieporozumienie, bo wiele osób sądzi, że testament jest ważny dopiero, gdy zrobi go notariusz. Tymczasem prawo daje pełną swobodę i kartka papieru zapisana własnoręcznie ma dokładnie taką samą moc, jak akt notarialny.
Tak, testament można spisać samodzielnie w domu i jest to w pełni legalne, o ile zachowasz formę testamentu własnoręcznego. Wystarczy czysta kartka i długopis. Musisz napisać całość własną ręką, podpisać się i opatrzyć dokument datą. Nie potrzebujesz świadków, notariusza ani żadnego urzędu. To najtańszy i najszybszy sposób rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci, a jego jedyną wadą jest większe ryzyko zniszczenia, zaginięcia lub błędu formalnego.
Spisanie testamentu u notariusza wygląda tak, że zgłaszasz się do kancelarii z dokumentem tożsamości, podajesz dane spadkobierców i treść swojej woli, a notariusz przygotowuje akt notarialny i odczytuje go w Twojej obecności. Cała wizyta trwa zwykle kilkadziesiąt minut. Do sporządzenia testamentu z zapisem windykacyjnym potrzebne będą dokładne dane przedmiotu zapisu, na przykład numer księgi wieczystej nieruchomości. Oryginał aktu zostaje w kancelarii notarialnej, a Ty otrzymujesz wypis. Na życzenie notariusz może też wpisać testament do Notarialnego Rejestru Testamentów, o którym piszę niżej.
Testament holograficzny jest ważny tak długo, jak długo nie zostanie odwołany lub pozbawiony cech decydujących o jego ważności np. dopóki nie zostanie porwany, spalony, dopóki nie zostanie oderwany podpis, przekreślony w całości fragment testamentu lub jego całość etc.
Jak wspomniałem wcześniej, nie ma również prymatu testamentu notarialnego nad własnoręcznym i na odwrót. Jeżeli natomiast istnieją dwa testamenty, spisane w różnych datach i część rozrządzeń testamentowych jest sprzeczna ze sobą, uznaje się że testament późniejszy uchyla postanowienia sprzeczne testamentu wcześniejszego. Ewentualne wątpliwości mogą być przedmiotem postępowania sądowego, dlatego lepszą opcją jest po prostu uchylenie wcześniejszego testamentu i w ten sposób uniknięcie wątpliwości.
Gdy spadkodawca zostawił kilka testamentów, ważny jest co do zasady ten najpóźniejszy, a wcześniejszy zostaje odwołany w zakresie, w jakim jest z nim sprzeczny. Jeżeli nowy testament odwołuje poprzedni tylko w części, oba mogą obowiązywać równolegle w niesprzecznym zakresie. Właśnie dlatego tak ważna jest data sporządzenia, bo bez niej ustalenie kolejności bywa niemożliwe. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 czerwca 2022 r. (sygn. akt II CSKP 509/22) wskazał, że brak daty nie powoduje nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli wątpliwości co do wzajemnego stosunku kilku testamentów są wykluczone ze względu na ich treść. Gdy jednak takiej pewności nie ma, niedatowany testament holograficzny może zostać uznany za nieważny, bo nie da się ustalić, czy powstał przed czy po testamencie notarialnym.
Pytanie o miejsce przechowania testamentu pojawia się dość często w Internecie. W pierwszej kolejności ustalmy jedną rzecz: nie ma żadnego ustawowego obowiązku do przechowywania testamentu (czy to własnoręcznego czy to notarialnego) w jakimkolwiek miejscu lub w jakikolwiek sposób. To testatorowi powinno zależeć, aby jego ostatnia wola w testamencie została skutecznie urzeczywistniona po śmierci. Zatem na jego barkach spoczywa zapewnienie odpowiedniego miejsca oraz ujawnienie testamentu, o czym piszę poniżej.
1. Zapewnienie takiego miejsca, aby testament (czy to sporządzony notarialnie czy to własnoręcznie) nie stracił swoich właściwości (wszyscy wiemy jak np. wygląda kartka papieru po kilkudziesięciu latach). Uwaga: zrobienie kserokopii testamentu nie jest tutaj wyjściem, jeżeli właściwy testament np. całkowicie wyblaknie.
2. Przekazanie informacji o testamencie zaufanej osobie, tak aby został on po prostu ujawniony. Spisanie testamentu i schowanie go w miejscu ciężko dostępnym może być problemem dla późniejszego ujawnienia ostatniej woli. Najlepiej poinformować o testamencie powołanego do dziedziczenia spadkobiercę, jemu na pewno będzie zależeć, aby testament ujrzał światło dzienne. Poinformowanie wyłącznie osoby trzeciej lub zainteresowanej jako spadkobierca ustawowy, ale niepowołanej jako spadkobierca w testamencie może rodzić pewne wątpliwości jeżeli chodzi późniejsze zachowanie tej osoby.
Najpewniejszym sposobem na przechowanie testamentu i urzeczywistnienie woli testatora w mojej ocenie to mix dwóch elementów: poinformowanie spadkobiercy o swojej woli oraz przekazanie testamentu na przechowanie notariuszowi. Notariusz może przechować zarówno testament notarialny jak również ten własnoręczny. Dodatkowo notariusz może, na życzenie spadkodawcy, wpisać taki testament do Notarialnego Rejestru Testamentów. Taki wpis nie jest obowiązkowy, natomiast umożliwia następnie wyszukanie spadkobiercom testamentu w tym rejestrze poprzez dowolnego notariusza. Wpis jest bezpłatny. W mojej ocenie, jednak najlepiej również dodatkowo poinformować o testamencie spadkobierców. W ten sposób pomożemy im uniknąć kłopotu na przyszłość.
Notarialny Rejestr Testamentów (NORT) to prowadzony przez Krajową Radę Notarialną rejestr działający od 5 października 2011 roku, w którym można zarejestrować fakt sporządzenia testamentu. Rejestr nie ujawnia treści testamentu, a jedynie informację, że dany dokument istnieje i u którego notariusza został złożony. Dzięki temu po śmierci spadkodawcy spadkobiercy mogą u dowolnego notariusza sprawdzić, czy testament w ogóle powstał. Wpis do NORT jest dobrowolny i bezpłatny, a do rejestru można wpisać zarówno testament notarialny, jak i własnoręczny przekazany notariuszowi na przechowanie. To prosty i tani sposób, by Twoja ostatnia wola nie przepadła tylko dlatego, że nikt nie wiedział o jej istnieniu. Zapytanie do rejestru, po przedstawieniu aktu zgonu testatora, można złożyć za pośrednictwem dowolnego notariusza, a szczegóły znajdziesz na oficjalnej stronie rejestrów notarialnych prowadzonej przez Krajową Radę Notarialną.
Testament jest nieważny przede wszystkim wtedy, gdy nie zachowano wymaganej formy albo gdy został sporządzony w warunkach wyłączających swobodne i świadome powzięcie decyzji. Kodeks cywilny w art. 945 wymienia trzy wady oświadczenia woli, które powodują nieważność testamentu: sporządzenie go w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, oraz pod wpływem groźby. Do tego dochodzą uchybienia formalne, o których pisałem wyżej. W praktyce spory o ważność testamentu to jedne z najczęstszych i najbardziej emocjonalnych spraw spadkowych, z jakimi spotykam się w kancelarii.
Testament unieważniają trzy wady oświadczenia woli wskazane w art. 945 k.c.: brak świadomości lub swobody, błąd oraz groźba. Brak świadomości lub swobody to najczęściej zaawansowana choroba, demencja, ciężki stan zdrowia albo działanie pod wpływem leków czy alkoholu w stopniu wyłączającym rozeznanie. Błąd musi być istotny, czyli taki, że bez niego spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści. Groźba oznacza wymuszenie określonego rozrządzenia, na przykład zastraszenie spadkodawcy, by zapisał komuś większą część majątku. Na powołanie się na nieważność z tych przyczyn jest czas, co do zasady trzy lata od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, nie później jednak niż dziesięć lat od otwarcia spadku.
Testament podważa się w sądzie, podnosząc zarzut jego nieważności w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo żądając ustalenia nieważności w odrębnym procesie. W praktyce najczęściej dzieje się to właśnie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, gdzie sąd bada, czy przedłożony testament spełnia wymogi formy i czy spadkodawca działał świadomie i swobodnie. Kluczowe bywają dowody: opinia biegłego grafologa co do autentyczności pisma oraz opinia biegłego psychiatry co do stanu świadomości testatora w chwili sporządzania dokumentu. To są sprawy trudne dowodowo, dlatego jeżeli planujesz kwestionować testament albo bronić jego ważności, warto skonsultować strategię z adwokatem od spraw spadkowych jeszcze przed pierwszą rozprawą. Pełną procedurę potwierdzania praw do spadku opisuję w osobnym artykule o wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.
Testament można odwołać lub zmienić w każdej chwili aż do śmierci, ponieważ jest to czynność z natury odwołalna. Masz trzy sposoby: sporządzenie nowego testamentu (który odwołuje poprzedni w zakresie sprzecznym z nowym), wyraźne oświadczenie o odwołaniu zawarte w nowym dokumencie albo zniszczenie testamentu czy pozbawienie go cech decydujących o ważności (na przykład przekreślenie, oderwanie podpisu). Odwołanie testamentu u notariusza kosztuje maksymalnie 30 zł netto plus VAT. Warto pamiętać, że jeżeli oryginał własnoręcznego testamentu zaginie i nie ma jego kopii, spadkobiercy mogą w praktyce dziedziczyć według zasad ustawowych, bo nie będzie czego przedłożyć w sądzie.
Tak, testament można zmienić po latach i można to robić wielokrotnie, bo nie istnieje żaden limit zmian ani „termin ważności” testamentu. Jeżeli Twoja sytuacja rodzinna lub majątkowa się zmieniła (rozwód, narodziny dziecka, sprzedaż nieruchomości), po prostu sporządzasz nowy testament. Dla bezpieczeństwa najlepiej w nowym dokumencie wyraźnie zaznaczyć, że odwołujesz wszystkie wcześniejsze testamenty, i zniszczyć poprzednie egzemplarze. Dzięki temu unikniesz sytuacji, w której po Twojej śmierci ujawni się kilka sprzecznych dokumentów i powstanie spór o to, który jest aktualny.
Samodzielne i własnoręczne napisanie testamentu nie jest problematyczne. Wystarczy trzymać się pewnych zasad, o których pisałem na samym początku. Poniżej przedstawiam wzór testamentu wraz z krótkim opisem, aby każdy z moich czytelników mógł zobaczyć jak samodzielnie napisać testament. Powinien być on w całości własnoręczny, opatrzony datą i podpisany. Może to np. wyglądać w ten sposób:
Gdynia, dnia 3 marca 2026 r.
Ja, niżej podpisany XYZ (PESEL:......), na wypadek mojej śmierci powołuję jako jedynego spadkobiercę do całego mojego majątku ZYC (PESEL:....).
podpis
Powyższy testament, o ile będzie sporządzony własnoręcznie będzie ważny. Od razu zaznaczę: nie ma obowiązku podawania nr PESEL danej osoby oraz swojego nr PESEL. Nie ma przepisu, który zobowiązuje testatora do jego podania. Natomiast, co ważne, dokument ostatniej woli należy sporządzić w taki sposób, aby nie było żadnych wątpliwości, ani co do osoby spadkodawcy, ani co do osoby powołanej do spadku. Może to również wyglądać w ten sposób:
Gdynia, dnia 3 marca 2026 r.
Ja, niżej podpisany Andrzej Gdyński urodzony dnia 1 marca 1965 r. w Gdyni, na wypadek mojej śmierci powołuję do dziedziczenia całego mojego majątku moją najstarszą córkę Beatę oraz moją drugą żonę Katarzynę, w częściach równych.
podpis
Nie będzie żadnego problemu jeżeli ostatnia wola zostanie sformułowana w taki sposób. Jak natomiast zapisać mieszkanie w testamencie? Przydatny może być poniższy wzór:
Gdynia, dnia 5 marca 2026 r.
Ja, niżej podpisany, Andrzej Gdyński (PESEL:......) na wypadek śmierci oświadczam, że mieszkanie położone w Gdyni przy ul. Komandosów 1/33, które jest moją własnością ma dziedziczyć moja córka Alicja.
podpis
Nie trzeba zatem jakoś specjalnie opisywać mieszkania. Można oczywiście podać nr księgi wieczystej i w sumie będzie to spore ułatwienie dla spadkobiercy jeżeli tego nr nie zna. Jednakże wystarczające jest takie opisanie nieruchomości, aby nie było wątpliwości o jaką chodzi.
Mieszkanie można przekazać w testamencie na dwa sposoby: powołać kogoś do dziedziczenia całości lub części spadku (w którego skład wchodzi mieszkanie) albo ustanowić zapis windykacyjny, dzięki któremu konkretny lokal przechodzi na wskazaną osobę wprost z chwilą śmierci. Jeżeli zależy Ci, by dana osoba dostała właśnie to mieszkanie i nic poza tym, lepszym rozwiązaniem jest zapis windykacyjny, który wymaga jednak formy notarialnej. We wzorze powyżej widać, że w testamencie własnoręcznym wystarczy opisać nieruchomość tak, by nie było wątpliwości, której dotyczy. Podanie numeru księgi wieczystej nie jest obowiązkowe, ale realnie ułatwia spadkobiercy późniejsze załatwianie formalności.
Testament z wydziedziczeniem oznacza pozbawienie danej osoby prawa do zachowku. Z racji tego, że przyczyny wydziedziczenia są pogrupowane kodeksowo w trzy zasadnicze grupy przyczyn, podaję wzory do każdej z sytuacji:
1) Wydziedziczenie z uwagi na fakt, że spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego:
Gdynia, dnia 5 marca 2026 r.
Testament
Ja, Andrzej Gdyński urodzony w Gdyni w dniu ..., wydziedziczam moją najmłodszą córkę Justynę, która wbrew mojej woli od kilku lat, mimo moich próśb i starań nadużywa alkoholu oraz narkotyków. Wbrew mojej woli i wbrew naszym ustaleniom nie poddała się w całości opłaconej przeze mnie terapii odwykowej z której uciekła w dniu ...
podpis
2) Pozbawienie prawa do zachowku z uwagi na dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci:
Gdynia, dnia 5 marca 2026 r.
Testament
Ja, niżej podpisany, Andrzej Gdyński (PESEL: ...), powołuję do całości spadku po mnie moją żonę Andżelikę i jednocześnie wydziedziczam moją córkę Natalię z powodu dopuszczenia się względem mnie oraz mojej żony Andżeliki rażącej obrazy czci w dniu 5.11.2018 r. kiedy to na spotkaniu rodzinnym zwyzywała mnie od robaków i śmieciarzy, a moją żonę zwyzywała od szmat. Od tamtej pory Natalia nie odzywa się do mnie i nie przeprosiła za swoje zachowanie.
podpis
3) Wydziedziczenie z uwagi na uporczywe nie dopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych:
Gdynia, dnia 5 marca 2026 r.
Testament
Ja, niżej podpisana Janina Iksińska (PESEL:...), wydziedziczam moją córkę Roksanę z powodu uporczywego nie dopełniania względem mnie obowiązków rodzinnych. Córka Roksana bez żadnych zapowiedzi i bez powodu nie odzywa się do mnie od 5 lat. Nic złego jej nie zrobiłam i nie mogę się pogodzić z faktem, że zostałam przez nią zapomniana. Córka nie odzywa się, nie dzwoni do mnie, nawet na święta. Nie interesuje się w ogóle moją sytuacją mimo, że potrzebuję opieki z uwagi na mój wiek. Niejednokrotnie starałam się wznowić kontakt, o czym dobrze wie chociażby moja sąsiadka Aneta przy której starałam się do niej dzwonić. Córka nie odbiera ode mnie telefonów i nie mam z nią kontaktu. Z tego powodu pozbawiam ją zachowku, a do całości spadku powołuję moją sąsiadkę Anetę Gdańską, zamieszkałą piętro wyżej nade mną tj. ...
podpis
Wszystkie powyższe wzory łączy jedna rzecz, bo każdy wzór ma podany konkretny powód oraz konkretne sytuacje na poparcie przyczyny pozbawienia prawa do zachowku. Tylko takie sformułowanie wydziedziczenia może bowiem być uznane za skuteczne. Zwracam jednocześnie uwagę, że testament może zawierać również wyłącznie wydziedziczenie, bo nie trzeba koniecznie zawierać w nim oświadczenia o powołaniu kogoś do spadku.
Zachowek to prawo najbliższych spadkodawcy (zstępnych, małżonka i rodziców) do części wartości udziału, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a wydziedziczenie to pozbawienie tego prawa w testamencie. Wydziedziczyć można wyłącznie w trzech sytuacjach wskazanych w art. 1008 k.c., które przedstawiłem w powyższych wzorach. Co kluczowe, sama przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu, a nie być dorabiana później. Temat zachowku i obrony przed wydziedziczeniu rozwijam szerzej w osobnych wpisach na blogu.
Jeżeli potrzebujesz pomocy adwokata od spraw spadkowych, przy sporządzeniu testamentu, jego ocenie pod kątem ważności, wydziedziczeniu albo obronie przed nim, zapraszam do kontaktu. Jako adwokat