Tel: 605 622 598 | Gdynia, ul. Śląska 53/C401 | biuro@kancelariamw.pl

Co to jest zachowek i jak go obliczyć w 2026?

Sprawy spadkowe to jedne z tych spraw, które generują negatywne emocje. Z jednej strony mamy bowiem niesamowitą tragedię, jaką jest śmierć bliskiej osoby. Z drugiej strony należy uporządkować kwestie związane z dziedziczeniem majątku po zmarłym. Tutaj z kolei dochodzi często do sporów rodzinnych, których efektem są sprawy sądowe. Przyczyną tych waśni jest często niewiedza i brak informacji o prawach i obowiązkach związanych z dziedziczeniem.

Ten wpis należy do cyklu „Adwokat Gdynia sprawy spadkowe – kompendium wiedzy”, w którym odpowiadam Tobie, czytelniku oraz moim klientom na najczęściej zadawane pytania związane z tematyką spadków. Dzisiaj na pierwszym planie zachowek. Co to jest zachowek? Jak obliczyć zachowek? Komu przysługuje zachowek? Zapraszam do wpisu.

Spis treści

Co to jest zachowek?

Zachowek (czy też jak niektórzy błędnie mówią „zachówek”) to roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej, które chroni interesy majątkowe osób najbliższych spadkodawcy, niezależnie od jego woli i od jego rozporządzeń dokonanych za życia. Polega on na tym, że określone osoby najbliższe spadkodawcy, które byłyby powołane do spadku z ustawy, uzyskują prawo do części wartości udziału spadkowego, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym.

Każdy z nas ma prawo rozporządzać za życia swoim majątkiem tak jak chce. Mamy prawo zarówno darować swoim bliskim swój majątek, jak również uczynić konkretną osobę spadkobiercą całego naszego majątku. Działania te mają jednak określone skutki na gruncie prawa spadkowego po śmierci spadkodawcy.

Czytaj: zachowek nie czyni Cię współwłaścicielem domu ani mieszkania. Nie żądasz konkretnej rzeczy ze spadku, lecz pieniędzy. Właścicielem nieruchomości zostaje ten, kto ją odziedziczył lub otrzymał, a Ty masz wobec niego roszczenie o zapłatę.

Czy pominięcie w testamencie odbiera prawo do zachowku?

Pominięcie w testamencie nie odbiera prawa do zachowku, bo samo pominięcie nie jest wydziedziczeniem i osoba uprawniona nadal może żądać zapłaty od spadkobiercy.

To najczęstsze nieporozumienie w tej dziedzinie. Testament może przekazać cały majątek jednej osobie, nawet obcej, i taki zapis co do zasady będzie ważny. Spadkobiercą zostanie ta osoba, a nie dzieci czy małżonek. Pominięci nie odziedziczą więc niczego, ale przysługuje im roszczenie pieniężne wobec spadkobiercy testamentowego.

Co istotne, zachowek nie dotyczy wyłącznie spraw z testamentem. Testamentu może nie być wcale, a roszczenie i tak powstanie. Przykład: ojciec za życia darował cały majątek jednemu synowi i zmarł bez testamentu. Spadek jest wtedy pusty, ale darowizna podlega doliczeniu, więc drugi syn może dochodzić zachowku.

Komu należy się zachowek?

Zachowek należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, ale wyłącznie wtedy, gdy byliby oni powołani do spadku z ustawy. Kodeksowo patrząc mamy zatem trzy grupy osób: zstępni (czyli krótko mówiąc Twoje dzieci, a gdy dziecko nie dożyło otwarcia spadku, jego dzieci), małżonek, rodzice.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie te osoby są uprawnione do domagania się zapłaty zachowku w każdej sprawie. Przykładowo: jeżeli spadkodawca pozostawił małżonka oraz dzieci, to rodzice w takiej sytuacji nie są osobami powołanymi do spadku z ustawy. Rodzice zatem nie będą uprawnieni do starania się o zachowek. Dopiero gdy spadkodawca nie ma zstępnych, do spadku z ustawy dochodzą małżonek i rodzice.

A rodzeństwo? Rodzeństwo spadkodawcy może dziedziczyć z ustawy, ale nie należy do osób uprawnionych do zachowku. To samo dotyczy dziadków, siostrzeńców czy bratanków. Jeżeli siostra zapisała cały majątek przyjaciółce, jej brat nie dostanie z tego tytułu ani złotówki.

A komu zachowek się nie należy?

Zachowek nie należy się byłemu małżonkowi, małżonkowi w separacji, małżonkowi wyłączonemu od dziedziczenia przez sąd, a także osobie, która odrzuciła spadek, została uznana za niegodną dziedziczenia, zrzekła się dziedziczenia albo została skutecznie wydziedziczona.

Komu zachowek się nie należy? 1. Byłemu małżonkowi z momentem uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. 2. Małżonkowi w przypadku orzeczenia separacji. 3. Małżonkowi, którego sąd wyłączył od dziedziczenia, bo spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy, a żądanie było uzasadnione. 4. Osobom, które w myśl prawa spadkowego są traktowane jako te, które nie dożyły spadku tj. osoba, która odrzuciła spadek. Osoba, która została orzeczeniem sądu uznana za niegodną dziedziczenia. Osoba, która zrzekła się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą.

Prawo do zachowku może być ograniczone również przez samego spadkodawcę. Może on bowiem w testamencie wydziedziczyć osobę tzn. pozbawić ją prawa do zachowku, ale tylko z przyczyny wskazanej w ustawie. W przypadku wydziedziczenia zstępnych (czyli dzieci) ich dzieci uzyskują prawo do zachowku.

Prawo do zachowku może np. zostać „skonsumowane” poprzez otrzymanie przez osobę uprawnioną do zachowku darowizny, jeżeli wartość tej darowizny pokrywa w całości wysokość roszczenia o zachowek. Przykładowo również, jeżeli chodzi o zachowek dla zstępnych, to na należny zachowek należy zaliczyć poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania i wykształcenia, jednak tylko wówczas kiedy koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku. Jeżeli koszty te pokryją w całości roszczenie o zachowek, taka osoba nie będzie mogła skutecznie domagać się zapłaty zachowku na swoją rzecz.

Jak widzisz zatem odpowiedź na pytanie „komu należy się zachowek” czy też „komu nie należy się zachowek” nie jest taka prosta i często wymaga analizy wszelkich okoliczności sprawy. Jeżeli masz z tym problem warto zgłosić się do adwokata, który pomoże Ci ustalić czy należy Ci się zachowek.

Problem z zachowkiem? Chętnie pomożemy
Adwokat Gdynia Maciej Wieczorkowski

Zachowek a darowizna

Zachowek a darowizna łączą się na dwa sposoby: darowizny doliczamy do spadku, od którego liczymy zachowek, a darowiznę otrzymaną przez samego uprawnionego zaliczamy na jego zachowek.

Po pierwsze zatem dokonane darowizny są doliczane do spadku stanowiącego podstawę do obliczania zachowku. Co do zasady, do spadku stanowiącego podstawę obliczenia zachowku (tzw. substrat zachowku) zaliczamy darowizny (jak również zapisy windykacyjne). Od tej zasady funkcjonują jednak wyjątki:

1. Nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, np. prezenty z okazji urodzin, ślubu itp. To czy darowizna jest uznawana za drobną będzie zależeć od określonego przypadku.

2. Nie dolicza się również darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Termin 10 letni nie dotyczy zatem osób będących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku i darowizny dokonane na ich rzecz będziemy doliczać do spadku niezależnie od daty ich dokonania, z uwzględnieniem jednak pozostałych zasad (nie zaliczymy np. drobnych darowizn).

Kto jest takim spadkobiercą, wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z 8 sierpnia 2024 r. (III CZP 3/24). Liczy się to, czy obdarowany faktycznie dochodzi do spadku, a nie to, czy mógłby do niego dojść. W tej sprawie babcia darowała wnuczce nieruchomość w 2003 r., a zmarła w 2016 r. Ponieważ żyła matka wnuczki, to ona dziedziczyła, a wnuczka do spadku nie dochodziła. Według tej uchwały taka darowizna sprzed ponad 10 lat nie podlega doliczeniu.

3. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie doliczamy darowizn uczynionych w czasie, kiedy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że darowizna została uczyniona na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Gdy zaś wylicza się zachowek dla małżonka nie doliczamy darowizn uczynionych przed ślubem.

Nie stanowi wyjątku zniszczenie przedmiotu darowizny, jego utracenie lub sprzedaż, wartość tych przedmiotów również doliczymy do spadku.

Po drugie, jak już wcześniej wspominałem dokonane na rzecz osoby uprawnionej do zachowku darowizny zmniejszają lub całkowicie eliminują prawo do zachowku albowiem są one zaliczane na poczet zachowku. Jeżeli uprawnionym jest wnuk, na jego zachowek zaliczamy także darowiznę dokonaną na rzecz jego rodzica. Jeżeli darowizna została dokonana na rzecz uprawnionego do zachowku z tym jednak zastrzeżeniem, że przedmiot ma wejść do majątku wspólnego tej osoby oraz jej małżonka, to zaliczeniu na poczet zachowku będzie podlegać tylko połowa wartości przedmiotu darowizny (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r. IV CK 158/02).

Ile wynosi zachowek?

Zachowek wynosi 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a 2/3 tej wartości, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy jest małoletnim zstępnym.

Przy obliczeniu zachowku w pierwszej kolejności musimy ustalić ile wynosi udział spadkowy uprawnionego do zachowku, gdyby ta osoba była powołana do spadku z ustawy. Następnie ustalamy w jakiej wielkości przysługuje zachowek danej osobie:

1. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest osoba trwale niezdolna do pracy albo małoletni zstępny, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypada tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.

2. Pozostałe osoby: 1/2 wartości udziału spadkowego, który by przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.

Jak obliczyć zachowek?

Zachowek obliczysz w trzech krokach: ustalasz czystą wartość spadku, doliczasz do niej darowizny i zapisy windykacyjne, a wynik mnożysz przez udział spadkowy oraz 1/2 lub 2/3.

Czysta wartość spadku to nic innego jak ustalenie wartości majątku spadkowego po odjęciu długów spadkowych nie uwzględniając jednak zapisów zwykłych i poleceń (art. 993 kc.). Do tak ustalonej wartości czystego spadku doliczamy darowizny wg zasad, które przedstawiłem w poprzednim akapicie. Wartość przedmiotu darowizny z kolei obliczamy wg stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Do tej wartości doliczamy też wartość zapisu windykacyjnego, który oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku. Wartość czystego spadku + wartość darowizn i zapisów windykacyjnych = substrat zachowku.

Wartość substratu zachowku mnożymy przez wielkość udziału w spadku oraz 1/2 lub 2/3 (jeżeli osoba jest małoletnim zstępnym lub jest niezdolna do pracy). W ten sposób wylicza się wartość zachowku, który co do zasady przysługuje danej osobie. Od tej wartości należy jednak odjąć wartość darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych bezpośrednio na rzecz osoby uprawnionej.

Ustalając udział, uwzględniamy także spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględniamy natomiast tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Czemu to ma znaczenie? Bo brat, który odrzucił spadek, nie powiększa Twojego zachowku, a brat, który zrzekł się dziedziczenia, już tak (o ile zrzeczenie obejmuje także jego zstępnych).

Skomplikowane? Chcesz aby adwokat obliczył ile wynosi zachowek w Twojej sprawie? Jeżeli tak, zapraszam do kontaktu i chętnie pomogę obliczyć wartość zachowku.

Przykład obliczenia zachowku dla dziecka

Przykład obliczenia zachowku dla dziecka (losowe założenia): spadkodawca zostawił dwoje dorosłych dzieci, wdowcem był od lat, a w testamencie całość przekazał córce, więc syn może żądać od niej 150 000 zł.

Skąd ta kwota? Czysty spadek to mieszkanie warte 400 000 zł po odjęciu długów. Pięć lat przed śmiercią ojciec darował córce samochód i oszczędności, dziś warte łącznie 200 000 zł. Córka jest spadkobierczynią, więc darowiznę doliczamy niezależnie od daty. Substrat zachowku wynosi 600 000 zł. Syn przy dziedziczeniu ustawowym miałby 1/2 spadku, a jest dorosły i zdolny do pracy, zatem 600 000 zł x 1/2 x 1/2 = 150 000 zł.

A gdyby syn był trwale niezdolny do pracy? Wtedy 600 000 zł x 1/2 x 2/3 = 200 000 zł. Gdyby zaś sam wcześniej dostał od ojca darowiznę wartą dziś 50 000 zł, substrat wzrósłby o tę kwotę do 650 000 zł, zachowek wyniósłby 162 500 zł, a po zaliczeniu darowizny do zapłaty zostałoby 112 500 zł. Ten rachunek pokazuje, dlaczego przed wysłaniem wezwania warto zebrać informacje o wszystkich darowiznach w rodzinie, także tych otrzymanych przez Ciebie.

Przykład obliczenia zachowku małżonka i dzieci

Przykład obliczenia zachowku małżonka i dzieci (losowe założenia): przy czystym spadku 900 000 zł, żonie i dwojgu dorosłych dzieciach pominiętych w testamencie zachowek każdej z tych osób wynosi 150 000 zł.

Czemu tak? Małżonek dziedziczy z dziećmi w częściach równych, więc każda z trzech osób miałaby 1/3 spadku. Dalej 900 000 zł x 1/3 x 1/2 daje 150 000 zł.

Liczba dzieci zmienia jednak wynik, bo część małżonka nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku. Przy trójce dzieci wszyscy mają jeszcze po równo, czyli po 1/4, ale od czwartego dziecka wchodzi ta granica. Załóżmy spadek 800 000 zł, żonę i czworo dorosłych dzieci. Żona ma 1/4, a dzieci dzielą między siebie pozostałe 3/4, czyli każde ma 3/16. Zachowek żony to 800 000 zł x 1/4 x 1/2 = 100 000 zł, a każdego dziecka 800 000 zł x 3/16 x 1/2 = 75 000 zł.

Od kogo można żądać zachowku?

Zachowku można żądać w pierwszej kolejności od spadkobiercy, a dopiero gdy nie da się go od niego otrzymać, od osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, i od obdarowanego.

Kolejność ma znaczenie. Jeżeli spadek jest pusty, bo cały majątek przeszedł za życia na jedną osobę, pozew trafia zwykle do obdarowanego. Obdarowany płaci jednak tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny i może zwolnić się od zapłaty, wydając przedmiot darowizny. Przy kilku obdarowanych wcześniej obdarowany odpowiada dopiero wtedy, gdy nie da się uzyskać uzupełnienia od obdarowanego później.

Spadkobierca lub obdarowany może też sam należeć do osób uprawnionych do zachowku. Wtedy odpowiada tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Przykład: dwoje rodzeństwa, jedno dostało wszystko. Płacący najpierw zatrzymuje swoją część chronioną, a dopiero z nadwyżki odpowiada wobec brata lub siostry.

Od 2023 r. pozwaną może być również fundacja rodzinna, której fundusz założycielski doliczono do spadku, oraz osoba, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem takiej fundacji. Także one odpowiadają tylko w granicach wzbogacenia.

Jak uniknąć płacenia zachowku?

Uniknąć płacenia zachowku można przede wszystkim przez skuteczne wydziedziczenie, umowę dożywocia, darowiznę na rzecz osoby spoza kręgu spadkobierców dokonaną ponad 10 lat przed śmiercią, a w sporze przez zarzut sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Każdy z tych sposobów ma swoje warunki i minusy:

1. Wydziedziczenie: minusem tego rozwiązania jest przede wszystkim spełnienie określonych w ustawie warunków, a przyczyna musi wynikać z testamentu. Należy również mieć na uwadze, że w przypadku wydziedziczenia zstępnego uprawnionymi do zachowku będą zstępni wydziedziczonego. Jeżeli przyczyna jest prawdziwa i dobrze opisana, to skuteczna droga do odebrania zachowku, ale wydziedziczony może ją podważać w sądzie.

2. Zawarcie za życia spadkodawcy umowy dożywocia: w ten sposób da się wyłączyć z majątku spadkodawcy nieruchomość, co może znacząco zmniejszyć rozmiar udziału spadkowego branego pod uwagę przy ustalaniu wielkości zachowku a nawet całkowicie uniknąć zachowku (jeżeli nieruchomość jest jedyną rzeczą wchodzącą w skład spadku). Ten sposób możliwy jest oczywiście wyłącznie jeżeli spadkodawca już za życia podejmie takie działania. Umowa musi być jednak prawdziwa, z realnym utrzymaniem spadkodawcy przez nabywcę. Umowa zawarta tylko dla pozoru może zostać podważona.

3. Uznanie danej osoby za niegodną dziedziczenia w wyniku orzeczenia sądu. Wtedy uznaje się jakby ta osoba nie dożyła spadku, a zatem traci ona prawo do uzyskania zachowku. Przyczyny są jednak wąskie, a powództwo trzeba wnieść w ciągu roku od dowiedzenia się o przyczynie niegodności, nie później niż przed upływem 3 lat od otwarcia spadku. Nie jest to też narzędzie dla spadkodawcy, bo występuje się z nim po jego śmierci.

4. Powołanie się na zasady współżycia społecznego. W sprawach o zachowek pozwany może bronić się zarzutem, że uwzględnienie powództwa byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego. Sądy stosują ten zarzut z dużą ostrożnością, więc nie opieraj na nim całej obrony.

5. Darowizna na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku. Po upływie 10 lat od darowizny nie doliczymy jej do spadku. Minus jest oczywisty: nikt nie zna daty swojej śmierci, a do tego czasu darowizna wciąż się liczy.

Powyżej to tylko niektóre ze sposobów, a dobór właściwego zawsze zależy od konkretnej sytuacji.

Zachowek przedawnienie

Zachowek przedawnia się po 5 latach: roszczenie wobec spadkobiercy testamentowego liczymy od ogłoszenia testamentu, a roszczenie wobec obdarowanego lub osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Gdy testamentu nie było, a zachowek chcesz uzyskać od spadkobiercy ustawowego, ustawa nie podaje wprost początku terminu. Sąd Najwyższy przyjął, że stosujemy wtedy przez analogię termin liczony od otwarcia spadku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2011 r. V CSK 283/10. Orzeczenie dotyczyło jeszcze terminu 3 lat, dziś jest to 5 lat).

Przy obliczeniu terminu przedawnienia pojawia się pytanie o przepis obowiązujący od 9 lipca 2018 r., zgodnie z którym koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata. Przepis nie wyłącza wprost terminów z prawa spadkowego, a jednocześnie dla zachowku nie jest to jednoznacznie przesądzone. Dlatego licz 5 lat co do dnia i nie zostawiaj pozwu na koniec roku.

Złożenie przez osobę uprawnioną do zachowku wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy przerywa bieg terminu przedawnienia roszczenia o zachowek należny od spadkobiercy ustawowego (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2013 r. III CZP 53/13). Po przerwaniu termin biegnie od nowa, a nie jest to sytuacja, w której możesz czekać bez końca: uchwała dotyczy konkretnego układu, czyli wniosku o stwierdzenie nabycia spadku z ustawy i roszczenia wobec spadkobiercy ustawowego.

Zachowek: co się zmieniło w 2023?

Zachowek zmienił się w 2023 r. przede wszystkim dla osoby płacącej: od 22 maja 2023 r. może ona żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku.

Do tej pory osoba pozwana w sprawie o zachowek miała dość ciężką sytuację jeżeli faktycznie były podstawy do zasądzenia świadczenia. Często chodziło po prostu o brak środków na spłatę całości roszczenia.

Od nowelizacji ustawy w maju 2023 r. pojawiły się nowe możliwości: obniżenie zachowku, ale tylko w wyjątkowych przypadkach, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej obu stron sporu. Ponadto obowiązany do zapłaty świadczenia może domagać się odroczenia terminu płatności. Rozłożenie na raty to instytucja, która już do tej pory funkcjonowała w obrocie prawnym na podstawie proceduralnych przepisów. Natomiast teraz ustawodawca wprost zdecydował się uregulować to w ustawie przy temacie zachowku. Terminy rat nie mogą łącznie przekraczać 5 lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może ten termin przedłużyć, nie dłużej niż do 10 lat.

Ta sama ustawa wprowadziła fundację rodzinną. Fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę co do zasady doliczamy do spadku, chyba że wniesiono go ponad 10 lat przed śmiercią, a fundacja nie jest spadkobiercą. Świadczenia od fundacji zalicza się z kolei na zachowek osoby, która je otrzymała.

Obniżenie, odroczenie i raty zachowku: jak to działa w sądzie?

Obniżenie, odroczenie i raty zachowku działają na żądanie osoby zobowiązanej, więc pozwany musi sam o to wystąpić i wykazać swoją sytuację osobistą i majątkową.

Sąd nie bada tego po to, by karać którąkolwiek ze stron. Porównuje położenie obu: uprawnionego i obowiązanego. Dlatego do pisma należy dołączyć dokumenty pokazujące dochody, koszty utrzymania, stan zdrowia i obciążenia. Przepisy stosuje się także do spraw, które toczyły się już w dniu wejścia ustawy w życie.

Obniżenie nie zawsze jest ostateczne. Jeżeli ustaną okoliczności, które je uzasadniały, uprawniony może żądać zwrotu sumy, o którą zachowek obniżono, ale nie po upływie 5 lat od dnia obniżenia. Jak każde rozwiązanie również i to ma swoje minusy: raty oddalają zapłatę, ale nie kasują długu, a zapłata całości w dalszym ciągu pozostaje najprostszym sposobem zakończenia sprawy.

Jak przygotować się do wniesienia pozwu o zachowek?

Przygotowanie do wniesienia pozwu o zachowek polega na zebraniu dokumentów potwierdzających Twoje uprawnienie, ustaleniu kwoty żądania i wysłaniu wezwania do zapłaty do osób zobowiązanych.

W pierwszej kolejności należy pozyskać dokumenty niezbędne do wykazania, że jesteś osobą uprawnioną do zachowku. Chodzi o akt zgonu, akty stanu cywilnego. Jeżeli je masz, dołącz także testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia oraz umowy darowizny. W dalszej kolejności należy ustalić kwotę żądania. O tym jak wycenić nieruchomość piszę w dalszej części niniejszego artykułu. Natomiast absolutnie najważniejszą rzeczą po ustaleniu kwoty jest wysłanie wezwania do zapłaty do osób, które są zobowiązane do zapłaty. Jeżeli wyznaczysz termin 7 dni na zapłatę, to od 8 dnia mogą naliczać się odsetki od należności, której się domagasz.

Takie rozwiązanie powoduje dwie pozytywne konsekwencje. Pierwsza to zwiększenie Twojego roszczenia w zakresie zachowku. Odsetki są bowiem realną korzyścią finansową zasądzaną przez sąd w przypadku uwzględnienia powództwa. Druga korzyść to po prostu zwiększenie możliwości negocjacyjnych. Często strony zasiadają do rozmów ugodowych w sprawie zachowku. Odsetki naliczane od 8 dnia od otrzymania wezwania polepszają pozycję negocjacyjną uprawnionego do zachowku.

Uwaga: data odsetek nie jest automatyczna. Sąd Najwyższy w wyroku z 26 kwietnia 2018 r., I CSK 382/17 wskazał, że odsetki biegną od chwili wezwania dłużnika do zapłaty, ale zastrzegł, że niewskazany jest automatyzm orzekania i opóźnienie ocenia się z uwzględnieniem okoliczności sprawy. Czytaj: sąd może przyznać odsetki od późniejszej daty, np. gdy wysokość zachowku długo była niemożliwa do ustalenia. Wezwanie z rzetelnym wyliczeniem daje Ci jednak znacznie lepszy punkt wyjścia.

Kiedy można pozwać o zachowek?

Pozwać o zachowek można zasadniczo od razu po śmierci spadkodawcy. Nie ma bowiem przepisu, który uzależniałby złożenie pozwu od przeprowadzenia uprzednio postępowania spadkowego. Wynika to również z faktu, że nabycie spadku następuje z mocy prawa z momentem śmierci spadkodawcy.

W praktyce jednak czeka się na przeprowadzenie postępowania spadkowego. Dlaczego? Ano dlatego, że potencjalny spadkobierca może odrzucić spadek, a ma na to 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania. Jeżeli spadek zostanie odrzucony, osoba odrzucająca spadek jest traktowana jak ktoś, kto nie dożył otwarcia spadku, a pozwany w takiej sprawie okazałby się niewłaściwy.

Nie czekaj jednak zbyt długo. Termin 5 lat biegnie niezależnie od tego, czy postępowanie spadkowe już się odbyło, a co do zasady nie zależy od tego, kiedy dowiedziałeś się o swoim roszczeniu.

Który sąd rozpoznaje sprawę o zachowek i ile kosztuje pozew?

Sprawę o zachowek rozpoznaje wyłącznie sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a opłata od pozwu przy żądaniu powyżej 20 000 zł wynosi 5% tej kwoty.

Miejsce zamieszkania pozwanego ani Twoje nie ma tu znaczenia. Jeżeli mama mieszkała w Gdyni, a Ty mieszkasz w Krakowie, pozew składasz do sądu właściwego dla Gdyni. Gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 100 000 zł, właściwy jest sąd rejonowy, powyżej tej kwoty sąd okręgowy.

Przykład (losowe założenia): przy żądaniu 150 000 zł opłata od pozwu wynosi 7 500 zł, a sprawa trafia do sądu okręgowego. Do tego dochodzą w toku sprawy koszty biegłego oraz, jeżeli korzystasz z pomocy, wynagrodzenie pełnomocnika. Czemu tak ważna jest realna kwota? Bo za zawyżone żądanie, które sąd uwzględni tylko częściowo, można zapłacić podwójnie: najpierw wyższą opłatą, a potem przegraną co do reszty w rozliczeniu kosztów. Jeżeli nie masz środków na opłatę, możesz wystąpić o zwolnienie od kosztów sądowych.

Jak wycenić nieruchomość w sprawie o zachowek?

Nieruchomość w sprawie o zachowek można przed pozwem wycenić na trzy sposoby: a) albo za pomocą własnego rzeczoznawcy, b) na podstawie ofert udostępnionych w internecie, c) albo rzeczoznawcy w sprawie o spis inwentarza. Podane sposoby dotyczą wyceny przed wniesieniem pozwu.

Wycena przed sprawą nieruchomości jest niezbędna do tego, aby sformułować żądanie pozwu. Konieczne bowiem w pozwie jest podanie kwoty o jaką pozywamy drugą stronę. Podane wyżej sposoby nie wynikają z przepisów prawa. Powyższe wynika po prostu z naszego doświadczenia.

Uwaga: każdy z tych sposobów może być weryfikowany i kwestionowany przez drugą stronę w toku postępowania sądowego. Jeżeli druga strona nie zgodzi się z wyceną, zwykle składa wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego, który ustali wartość nieruchomości. Wartość ta odpowiada stanowi nieruchomości z właściwej chwili (dla darowizny: z chwili jej dokonania, dla spadku: z chwili otwarcia spadku), ale liczona jest według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli więc obdarowany wyremontował mieszkanie już po darowiźnie, ten remont nie powinien podnosić Twojego zachowku.

Kiedy i jak wnieść odpowiedź na pozew o zachowek

Odpowiedź na pozew o zachowek wnosi się w terminie wyznaczonym przez przewodniczącego, nie krótszym niż 2 tygodnie, który liczy się od doręczenia. Termin odczytaj z pouczenia w przesyłce, bo odpowiedź złożona po jego upływie zostanie zwrócona. Pismo wnosimy razem z odpisem pisma do właściwego sądu. Pismo możemy nadać w placówce pocztowej listem poleconym albo zanieść po prostu do sądu.

Jeżeli nie uznajemy pozwu, w odpowiedzi musimy podać wszelkie fakty oraz dowody na poparcie faktów. Jeżeli kwestionujemy prawo do zachowku co do zasady, musimy to uzasadnić oraz podać dowody.

Jeżeli nie kwestionujemy zasady a wysokość zachowku, musimy wskazać, że nie zgadzamy się z kwotą. Stanowisko należy oczywiście uzasadnić i powołać odpowiedni dowód. Tzn. jeżeli kwestionujemy wycenę nieruchomości, musimy zawnioskować o biegłego sądowego, który dokona wyceny. W odpowiedzi podnieś też zarzut przedawnienia, bo sąd nie uwzględni go z urzędu, oraz żądanie odroczenia, rat lub obniżenia, jeżeli chcesz z nich skorzystać. Ważne: jeżeli kwestionujesz wyłącznie część kwoty, pozostałą kwotę zapłać jak najszybciej aby uniknąć odsetek od niezapłaconej części.

Pozew o zachowek: czy warto się bronić?

Pozew o zachowek warto odeprzeć, jeżeli masz realne argumenty co do zasady lub wysokości roszczenia, ale nie za wszelką cenę. Jeżeli nie kwestionujesz zachowku co do zasady, a kwestionujesz wyłącznie wysokość zachowku, spłać niesporną część. W ten sposób unikniesz płacenia niepotrzebnie odsetek od części niespornej na koniec procesu.

Co można podnieść? Przedawnienie, zaliczenie otrzymanych przez powoda darowizn, niedoliczenie darowizny sprzed ponad 10 lat na rzecz osoby niedochodzącej do spadku, niższą wartość nieruchomości, a jeżeli jesteś obdarowanym, granicę wzbogacenia. Sprawdź też, czy sam nie jesteś uprawniony do zachowku, bo wtedy odpowiadasz tylko ponad własny zachowek. Jak każde rozwiązanie również obrona ma swoje minusy: przegrana oznacza dodatkowo koszty procesu i biegłego, więc przed sporem policz, ile faktycznie możesz zyskać.

Czy można zrzec się prawa do zachowku?

Prawa do zachowku można się zrzec w umowie między uprawnionym do zachowku a spadkodawcą. Umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W umowie takiej powinno zostać zawarte oświadczenie osoby uprawnionej do zachowku, że zrzeka się do niego prawa, w całości lub w części. Możliwe jest zawarcie takiej umowy odpłatnie lub nieodpłatnie tzn. za zrzeczenie się uprawnienia można uzyskać pieniądze. Nie jest to jednak prawny wymóg.

Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również Twoich zstępnych, chyba że umówiono się inaczej. Czy można się z tego wycofać? Tylko przez kolejną umowę ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego. Po śmierci spadkodawcy takiej umowy zawrzeć już się nie da. Uprawniony może wtedy nie dochodzić roszczenia albo zwolnić zobowiązanego z długu, który to przyjmie, np. w ugodzie.

Czy roszczenie o zachowek można odziedziczyć?

Roszczenie o zachowek można odziedziczyć tylko wtedy, gdy spadkobierca osoby uprawnionej sam należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

Przykład: dziecko zmarłej matki miało roszczenie o zachowek, ale zmarło, zanim je wyegzekwowało. Jeżeli spadek po tym dziecku przypadł jego synowi, czyli wnukowi pierwszej spadkodawczyni, roszczenie przejdzie na niego, bo wnuk należy do zstępnych. Jeżeli natomiast jedyną spadkobierczynią dziecka jest jego żona, a nie była ona uprawniona do zachowku po teściowej, roszczenie nie przejdzie.

Termin przedawnienia się przy tym nie zeruje, więc nowy uprawniony ma tylko tyle czasu, ile zostało, chyba że wcześniej doszło do jego przerwania lub zawieszenia.

Czy służebność mieszkania obniża zachowek?

Służebność mieszkania faktycznie może obniżyć zachowek w związku z wyceną wartości nieruchomości, bo przy obliczaniu należnego zachowku należy wziąć pod uwagę wartość nieruchomości z uwzględnieniem wszelkich praw ją obciążających.

Takimi prawami są np. służebności mieszkania czy też hipoteka. Są to prawa, których wartość da się wycenić i de facto obniżają one wartość nieruchomości pod kątem należnego zachowku. W jaki sposób wycenić służebność mieszkania? W postępowaniu sądowym tego typu wycenę wykonuje biegły sądowy.

Przykład (losowe założenia): matka darowała synowi mieszkanie warte 500 000 zł i zastrzegła dla siebie służebność, której wartość biegły określił na 100 000 zł. Do spadku doliczymy wtedy 400 000 zł, a nie 500 000 zł. Sposób liczenia nie zawsze jest jednak oczywisty, bo służebność często wygasa wraz ze śmiercią uprawnionego. W sporze strony mogą więc spierać się o to, jak wycenić ją przy uwzględnieniu czasu, przez jaki faktycznie obciążała nieruchomość. Hipoteki nie licz z kolei podwójnie: jeżeli zabezpieczała dług spadkowy, który odjęto już od spadku, nie obniży ona wartości drugi raz.

Umów poradę w sprawie o zachowek60 minut, od 450 zł. Online płatna z góry, w kancelarii na miejscu. Opłata wlicza się w wynagrodzenie, jeśli zlecisz nam sprawę.

Krok 1 z 3: forma, dzień i godzina

Wybierz dzień

Wybrana godzina to preferowany termin spotkania. Nie gwarantujemy go: jeśli będzie niedostępny, skontaktujemy się z Tobą, żeby ustalić inny.

Zachowek: najczęściej zadawane pytania

Czy zachowek należy się, gdy nie ma testamentu?

Zachowek należy się także wtedy, gdy nie ma testamentu, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości. Dzieje się tak najczęściej, gdy spadkodawca za życia darował majątek jednej osobie, a spadek jest pusty lub niewielki. Darowiznę dolicza się wtedy do spadku, a pominięta osoba może żądać zapłaty od spadkobiercy, a gdy to niemożliwe, od obdarowanego.

Czy zachowek jest wypłacany w pieniądzach?

Zachowek jest co do zasady wypłacany w pieniądzach, bo jest roszczeniem o zapłatę sumy potrzebnej do jego pokrycia lub uzupełnienia, a nie prawem do udziału w domu czy mieszkaniu. Obdarowany może jednak zwolnić się z obowiązku zapłaty, wydając przedmiot darowizny, a strony mogą w ugodzie umówić się inaczej.

Ile czasu mam na żądanie zachowku?

Na żądanie zachowku masz 5 lat. Termin biegnie od ogłoszenia testamentu, gdy roszczenie dotyczy spadkobiercy testamentowego, a od śmierci spadkodawcy, gdy żądasz zapłaty od obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego. Tak samo liczy się go przy dziedziczeniu ustawowym. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może w określonych sytuacjach przerwać ten termin.

Czy darowizna sprzed 20 lat liczy się do zachowku?

Darowizna sprzed 20 lat liczy się do zachowku, jeżeli otrzymał ją spadkobierca albo osoba uprawniona do zachowku. Nie liczy się natomiast, gdy trafiła do osoby, która nie dochodzi do spadku, np. do wnuka przy żyjącym rodzicu, ani do osoby obcej. Zawsze wyłączone są drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach.

Czy wnuk może dostać zachowek po dziadku?

Wnuk może dostać zachowek po dziadku, jeżeli byłby powołany do spadku z ustawy, czyli przede wszystkim gdy jego rodzic nie dożył otwarcia spadku albo został wydziedziczony. Gdy rodzic żyje i dziedziczy, wnuk nie ma prawa do zachowku. Na zachowek wnuka zalicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego rodzica.

Czy rodzeństwu należy się zachowek?

Rodzeństwu zachowek się nie należy, nawet jeżeli brat lub siostra mogliby dziedziczyć z ustawy. Prawo do zachowku mają wyłącznie zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli testament przekazuje cały majątek innej osobie, rodzeństwo nie ma z tego tytułu żadnego roszczenia.

Czy można rozłożyć zachowek na raty?

Zachowek można rozłożyć na raty na żądanie osoby zobowiązanej, po uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Terminy rat nie mogą łącznie przekraczać 5 lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może przedłużyć ten czas do 10 lat. Możliwe jest także odroczenie płatności, a w wyjątkowych przypadkach obniżenie zachowku.

Czy odrzucenie spadku pozbawia prawa do zachowku?

Odrzucenie spadku pozbawia prawa do zachowku, bo osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Prawo do zachowku mogą jednak mieć jej zstępni, którzy wchodzą na jej miejsce. Przy obliczaniu zachowku innych osób odrzucającego nadal uwzględnia się w udziałach, więc nie powiększa on ich zachowku.

Zachowek Gdynia - pomoc w sprawach o zachowek

Zachowek w Gdyni i Gdańsku to sprawy, w których pomagam zarówno osobom żądającym zapłaty, jak i tym, które dostały pozew. Jak sam możesz zauważyć, temat zachowku nie jest prosty. Warto w tych sprawach korzystać z pomocy adwokata. Chętnie pomogę i Tobie. Obsługuję sprawy spadkowe niezależnie od miejsca zamieszkania klienta. W szczególności zapraszam jednak osoby z Gdyni oraz Gdańska do swojego biura w Gdyni mieszczącego się przy ul. Śląskiej 53.

Zadzwoń: +48 605 622 598 albo napisz: biuro@kancelariamw.pl. Na początek przygotuj akt zgonu, testament lub postanowienie spadkowe oraz wszystko, co wiesz o darowiznach, a wspólnie sprawdzimy, czy i ile możesz żądać albo jak się bronić.

Maciej Wieczorkowski adwokat Gdynia
Adwokat
Maciej Wieczorkowski

Pracuję tak, by ułatwić Ci decyzję i dowieźć rezultat zarówno w sprawach firmowych, jak i prywatnych. Jako założyciel kancelarii odpowiadam za strategię spraw i jakość obsługi: szybka diagnoza i plan A/B, gotowe dokumenty, wsparcie we wdrożeniu. Gdy wymaga tego sytuacja negocjacje i reprezentacja w sporze. Komunikuję prosto, dbam o przewidywalne koszty i terminy.

Udostępnij ten post
Facebook
LinkedIn