Wydziedziczenie często wiąże się z nierozwiązanymi konfliktami i napięciami w rodzinie. Zwłaszcza gdy w grę wchodzą kwestie takie jak zachowek czy testament i jego ważność. W praktyce kancelarii spotykam się z sytuacjami, gdy spadkobiercy próbują dochodzić swoich praw, mimo że w testamencie zostali pominięci lub wydziedziczeni. Taka sytuacja wymaga starannego podejścia, zarówno do analizy zapisów testamentowych, jak i ustawowych.
Czy wydziedziczenie w Twoim przypadku jest zgodne z prawem? Jakie masz prawa do zachowku? Jak bronić się przed zapisem w testamencie, który odbiera Ci wszystko? Zapraszam na kolejny wpis z serii „Adwokat Gdynia sprawy spadkowe – kompendium wiedzy”.
Spis treści
Co to jest wydziedziczenie?
Wydziedziczenie to nic innego jak pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku, którego spadkodawca dokonuje w testamencie z jednej z przyczyn wskazanych w kodeksie cywilnym. Ciekawe, bo potoczne rozumienie tego pojęcia jest nieco inne niż to prawne. W języku codziennym, jeżeli o nim mówimy, to najczęściej mamy na myśli po prostu pominięcie kogoś w testamencie. Definicja z kodeksu dotyczy jednak zachowku, a nie samego powołania do spadku.
Czytaj: jeżeli ojciec napisał w testamencie, że cały majątek dostaje córka, a o synu nie wspomniał, syn nie został wydziedziczony. Został pominięty i co do zasady może domagać się od siostry zachowku. Dopiero gdy ojciec wprost pozbawi go zachowku i poda przyczynę uznaną przez ustawę, mówimy o wydziedziczeniu. Różnica jest ogromna, bo decyduje o tym, czy syn ma jakiekolwiek roszczenie o pieniądze.
Kogo można wydziedziczyć w testamencie?
Wydziedziczyć w testamencie można wyłącznie osoby uprawnione do zachowku, czyli zstępnych (dzieci, a gdy one nie dziedziczą, także wnuki), małżonka i rodziców spadkodawcy. Zachowek należy im się wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo, siostrzeńcy czy dziadkowie zachowku w ogóle nie mają, więc nie ma potrzeby ich wydziedziczać: wystarczy, że testament powoła do spadku kogoś innego.
Co to oznacza dla Ciebie? Zanim zaczniesz wyliczać winy najbliższych, ustal, kto byłby Twoim spadkobiercą ustawowym. Jeżeli masz dzieci, rodzice nie dziedziczą razem z nimi, a zatem w tym układzie nie mają też prawa do zachowku. Sytuacja zmienia się, gdy dzieci nie ma: wtedy do spadku z ustawy są powołani małżonek i rodzice.
Uwaga: małżonka można odsunąć od spadku także inną drogą. Jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z winy małżonka, a żądanie było uzasadnione, pozostali spadkobiercy ustawowi mogą domagać się w sądzie wyłączenia go od dziedziczenia. Mają na to 6 miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż rok od otwarcia spadku. To odrębna instytucja i nie zastępuje wydziedziczenia w testamencie.
Czym wydziedziczenie różni się od niegodności i zrzeczenia się dziedziczenia?
Wydziedziczenie różni się od niegodności tym, że decyduje o nim sam spadkodawca w testamencie, a o niegodności rozstrzyga sąd po jego śmierci, zaś od zrzeczenia się dziedziczenia tym, że nie wymaga zgody drugiej strony. Te trzy instytucje często się mylą, a mają inne przesłanki i inne skutki dla rodziny.
Sąd może uznać za niegodnego spadkobiercę, który umyślnie dopuścił się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą wpłynął na sporządzenie lub odwołanie testamentu, umyślnie ukrył lub zniszczył testament, podrobił go lub przerobił albo świadomie skorzystał z podrobionego. Od 15 listopada 2023 r. katalog obejmuje też uporczywe uchylanie się od alimentów określonych wyrokiem, ugodą lub inną umową oraz od obowiązku pieczy nad spadkodawcą. Żądać tego może każdy, kto ma w tym interes, w ciągu roku od dowiedzenia się o przyczynie, nie później niż przed upływem 3 lat od otwarcia spadku. Niegodny jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
Trzecia droga to umowa. Spadkobierca ustawowy może w formie aktu notarialnego zrzec się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy, a zrzeczenie można ograniczyć do samego zachowku, w całości lub w części. Zrzeczenie obejmuje również jego zstępnych, chyba że umówiono się inaczej. Tu widać największą różnicę, bo przy wydziedziczeniu zstępnego jego dzieci zachowują prawo do zachowku. Minus? Bez podpisu drugiej strony umowy nie ma, a przy otwartym konflikcie o taki podpis trudno.
Jak i kiedy można kogoś wydziedziczyć?
Wydziedziczyć kogoś można wyłącznie w testamencie i wyłącznie w trzech sytuacjach określonych w kodeksie cywilnym. Spadkodawca nie ma tu swobody: inny powód, nawet bardzo przykry dla rodziców, nie pozbawi zachowku.
1. Spadkodawca może wydziedziczyć osobę, która wbrew jego woli postępuje uporczywie w sposób niezgodny z zasadami współżycia społecznego. Ta przesłanka jest najrzadziej wymieniana w testamentach. Jak wynika z orzecznictwa: „Uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego występuje wówczas, gdy dane zachowanie jest długotrwałe, wielokrotne i z zasady dotyczy nagannego trybu życia uprawnionego do zachowku, na przykład alkoholizmu, narkomanii czy przestępczego trybu życia.” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2012 r., I ACa 911/12)
2. Można wydziedziczyć kogoś, kto dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Tutaj osoba najbliższa niekoniecznie oznacza osobę spokrewnioną. Chodzi o osobę bliską pod względem więzi emocjonalnej. Umyślne popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności dotyczy przestępstw wymienionych w rozdziałach XIX oraz XXIII kodeksu karnego. Z kolei z rażącą obrazą czci mamy do czynienia w sytuacji znieważania, oczerniania spadkodawcy. Uwaga: w tej przesłance ustawa nie mówi o uporczywości, więc wystarczyć może jedno zachowanie, jeżeli jest odpowiednio poważne.
3. Najczęstszą przyczyną wydziedziczenia (i sprawiającą największe problemy w orzecznictwie) jest jednak trzecia sytuacja. Spadkodawca może wydziedziczyć osobę, która uporczywie nie dopełnia względem niego obowiązków rodzinnych. Niedopełnianie obowiązków rodzinnych to bardzo szerokie pojęcie. Obejmuje ono nie tylko brak opieki niezbędnej dla osoby w podeszłym wieku, ale też inne sytuacje. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu jednego z orzeczeń wskazał, że w ramach zaniedbywania obowiązków rodzinnych należy kwalifikować: „(…) takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych. Chodzi tu więc również o wszczynanie ciągłych awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów, wyrzucenie go z domu, brak udziału w jego życiu choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy okazywanie zainteresowania jego sprawami.” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/00). Podobne przykłady wymienia wyrok Sądu Najwyższego z 14 listopada 2019 r., IV CSK 661/18.
Co istotne, aby wydziedziczenie w testamencie było skuteczne, jego przyczyna musi być koniecznie wskazana w treści testamentu. Co więcej, w orzecznictwie przyjmuje się, że testator (osoba sporządzająca testament) powinien obok przyczyn wskazać również konkretne zachowania uzasadniające pozbawienie prawa do zachowku. Nawet jeżeli przyczyna wydziedziczenia faktycznie i bezapelacyjnie istniała i nawet jeżeli spadkodawca wprost wskazał, że wydziedzicza daną osobę, ale w testamencie nie wskazał przyczyny, to wydziedziczenie jest nieskuteczne.
Co mówi najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego o skuteczności wydziedziczenia?
Najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego o skuteczności wydziedziczenia mówi, że to spadkobierca z testamentu musi udowodnić prawdziwość przyczyny wydziedziczenia, a sam testament musi opisywać konkretne zachowania, nie tylko powtarzać słowa ustawy. W wyroku z 9 września 2022 r. (sygn. akt II CSKP 323/22) Sąd Najwyższy potwierdził, że ciężar udowodnienia rzeczywistego charakteru przyczyny wydziedziczenia spoczywa na pozwanym spadkobiercy. Z kolei udowodnienie, że niedopełnienie obowiązków rodzinnych zostało wywołane naganną postawą samego spadkodawcy, należy do powoda.
W tym samym wyroku Sąd Najwyższy wskazał, że ustanie typowej więzi rodzinnej to często rezultat dłuższego procesu, którego uwieńczeniem może być określone zdarzenie. Termin jest jednak twardy: „Przyczyna wydziedziczenia musi istnieć przed sporządzeniem testamentu”. Przy niedopełnianiu obowiązków rodzinnych oznacza to, że ten stan musi się utrwalić, zanim spadkodawca sięgnie po długopis. Kłótnia z dnia poprzedzającego testament zwykle tego nie załatwi.
W postanowieniu z 31 lipca 2025 r. (sygn. akt I CSK 1992/24) Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej w sporze o zachowek. Rodzice wydziedziczyli jedną z córek, a sądy obu instancji ustaliły, że sami stosowali w domu przemoc fizyczną i psychiczną. Przypominając postanowienie z 12 stycznia 2018 r. (II CSK 561/17), Sąd Najwyższy wskazał, że spadkodawca może użyć słów ustawy, ale musi też wymienić konkretne przejawy zachowania spadkobiercy. Dodał przy tym:
wydziedziczenie może być skuteczne jedynie wtedy, gdy winę za zerwanie kontaktów i ustanie więzi uczuciowej ponosi wyłącznie spadkobierca.
Czytaj: gdy to rodzic krzywdził dziecko i przez to kontakt się urwał, sam brak kontaktu nie wystarczy do pozbawienia zachowku. Sąd Najwyższy nazwał takie odebranie korzyści ze spadku najsurowszą sankcją w prawie spadkowym, a przerzucenie winy na powódkę uznał w tej sprawie za jawnie niesprawiedliwe. Uwaga: to postanowienie o odmowie przyjęcia skargi, a nie wyrok rozstrzygający spór co do istoty.
Jakimi dowodami wykazać, że przyczyna wydziedziczenia istniała?
Przyczynę wydziedziczenia wykazuje się każdym dowodem, który pokaże konkretne zachowania sprzed testamentu, najczęściej zeznaniami świadków i dokumentami. Spadkodawcy w tym procesie już nie ma, więc jego słowa z testamentu same nie wystarczą. Skoro ciężar dowodu spoczywa na spadkobiercy, to on musi przedstawić sądowi fakty, daty i osoby, które te fakty widziały.
Jeżeli to Ty sporządzasz testament, zadbaj o ślady już dziś. Przy przestępstwie liczy się wyrok lub dokumenty z postępowania, przy braku opieki dokumentacja medyczna, wiadomości z prośbami o pomoc i osoby, które tej pomocy rzeczywiście udzielały. Przy zerwaniu kontaktu ważne jest również to, kto i kiedy próbował się odezwać.
A jeżeli jesteś wydziedziczony? Szukasz dowodów na odwrót: wizyt, przelewów, zdjęć, korespondencji i odrzuconych prób kontaktu. Powód ma też swój własny ciężar, bo to on musi wykazać, że niedopełnianie obowiązków wywołała naganna postawa spadkodawcy. Sądy badają całokształt relacji, a nie jeden trudny okres. Czy wygrana jest pewna? Nie w takich sprawach, bo dużo zależy od tego, którzy świadkowie okażą się wiarygodni.
Wydziedziczenie dziecka, wnuka -małoletnich
Wydziedziczenie dziecka lub wnuka, także małoletniego, jest formalnie dopuszczalne, ale sąd zbada, czy tak młoda osoba mogła w ogóle zawinić. Temat wydziedziczenia dzieci, wnuków czy też poprawnie mówiąc małoletnich (osób niepełnoletnich) jest w dalszym ciągu nie do końca zbadany przez orzecznictwo sądów w Polsce.
Zacznijmy może od tego, że dzieci wydziedziczonego zstępnego mają prawo do dochodzenia zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Na kanwie powyższego pojawiają się liczne pytania oraz problemy: jak wydziedziczyć wnuków, z którymi nie mam kontaktu? Jak obronić się przed zachowkiem dzieci mojego wydziedziczonego brata/siostry? Wreszcie pojawia się również kwestia wysokości przysługującego zachowku: w przypadku małoletniego zstępnego prawo do zachowku wynosi nie 1/2, a 2/3 udziału spadkowego, który przypadałby tej osobie z ustawy. Tak samo jest przy uprawnionym trwale niezdolnym do pracy, niezależnie od wieku.
Z formalnego punktu widzenia nie ma przepisu, który zabrania czy też uniemożliwia wydziedziczenie osób małoletnich. Od strony praktycznej jednak pojawiają się zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie sądów tezy, zgodnie z którymi wydziedziczenie wnuka/dziecka może być nieważne z uwagi na brak świadomości czy też dostatecznego rozeznania tak młodej osoby. Aby wydziedziczyć małoletnie dziecko/wnuka, muszą zostać spełnione kodeksowe przesłanki (któryś z 3 powodów/sytuacji podanych w rozdziale wyżej).
W praktyce zatem może być problem, aby wydziedziczyć wnuka z powołaniem się na „uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych” w sytuacji, kiedy jesteśmy skonfliktowani z jego rodzicami, zaś wnuk jest jeszcze niepełnoletni. Niepełnoletni wnukowie pozostają bowiem jeszcze pod opieką i pieczą rodziców, mogą nie do końca zdawać sobie sprawę z konfliktu rodzinnego, czy też nawet mogą nie do końca mieć „pozwolenie” rodziców na kontakt z babcią i dziadkiem. Są to tematy oczywiście niezwykle trudne, nie tylko od strony prawnej. W takich sprawach dużo zależy też od okoliczności konkretnego przypadku i zalecam kontakt z adwokatem, najlepiej takim od spraw spadkowych. Czasem wystarczy też podejść do sprawy strategicznie i już za życia podjąć działania, które ograniczą zachowek w inny sposób. Opisuję je w części o ograniczaniu zachowku bez wydziedziczenia.

Czy można wydziedziczyć częściowo?
Częściowego wydziedziczenia kodeks cywilny nie przewiduje, więc spadkodawca nie pozbawi nikogo zachowku tylko w jakiejś części. Czy można kogoś wydziedziczyć w ten sposób, że pozbawić go zachowku np. ponad kwotę 5.000 zł? Zdaje się, że nie. Nie ma bowiem przepisu prawnego, który pozwalałby spadkodawcy na modyfikację kwoty zachowku, jak również na dokonanie częściowego wydziedziczenia. Ograniczenie zachowku do części jest możliwe inną drogą: przez umowę o zrzeczenie się prawa do zachowku, zawartą u notariusza z samym uprawnionym.
Możliwa jest jednak sytuacja, w której spadkodawca pozbawi prawa do zachowku w testamencie daną osobę, a następnie poleci spadkobiercy testamentowemu wypłatę określonej kwoty na rzecz wydziedziczonego. Jak traktować tę sytuację? Wszystko zależeć będzie od konkretnych okoliczności. Taki zapis może zostać odczytany jako przejaw przebaczenia, a wtedy wydziedziczenie należałoby traktować jako bezskuteczne. Tutaj jednak również uczulam: sytuacja nie jest prosta ani oczywista i należy ją skonsultować ze specjalistą od spadków.
Jak skutecznie zapisać wydziedziczenie w testamencie?
Skuteczne wydziedziczenie zapiszesz w ważnym testamencie, wskazując, kogo pozbawiasz zachowku, z jakiej przyczyny ustawowej i za jakie konkretne zachowania. Pominięcie któregoś z tych warunków skutkuje bezskutecznością. Pierwszy z nich jest oczywisty: wydziedziczenie musi być zawarte w testamencie, i to w testamencie ważnym pod względem formy oraz sporządzonym przez osobę w pełni zdolną do testowania. Drugi warunek to konieczność wyraźnego wskazania w testamencie przyczyny wydziedziczenia z katalogu art. 1008 k.c. Trzeci to wymóg, by przyczyna ta rzeczywiście istniała przed sporządzeniem testamentu i była konkretna, a nie ogólnikowa.
Testamentu nie sporządzisz przez pełnomocnika ani wspólnie z małżonkiem w jednym dokumencie. Testament własnoręczny musi być w całości napisany ręcznie, podpisany i opatrzony datą. Wydruk z komputera z samym podpisem nie spełnia tego warunku, a razem z testamentem upada zapisane w nim wydziedziczenie.
Jak może brzmieć zapis o wydziedziczeniu w testamencie?
Zapis o wydziedziczeniu w testamencie powinien wskazywać osobę, przesłankę ustawową i konkretne zdarzenia z datami, a sama formuła „wydziedziczam syna” nie wystarczy. Sąd musi móc sprawdzić, czy opisane fakty miały miejsce, dlatego im mniej ogólników, tym lepiej.
Przykład (losowe założenia, nie gotowy wzór): „Wydziedziczam mojego syna Jana, ponieważ uporczywie nie dopełnia względem mnie obowiązków rodzinnych. Od marca 2021 r. nie odwiedził mnie ani razu, nie odbiera telefonów, a podczas mojego pobytu w szpitalu w 2023 r. odmówił pomocy, o którą prosiłem w wiadomości z 5 maja 2023 r.”. Do tego dochodzi oczywiście osobne powołanie spadkobiercy, bo samo wydziedziczenie nie mówi jeszcze, kto dostaje majątek.
Uważaj też na późniejsze zdarzenia. Jeżeli po napisaniu takiego testamentu pojednasz się z synem, wydziedziczenie może przestać działać nawet bez zmiany dokumentu, bo przebaczenie nie wymaga formy testamentu. Gdy naprawdę przebaczasz, napisz nowy testament. Gdy nie, unikaj gestów i zapisów, które później ktoś odczyta jako pojednanie.
Czy testament notarialny z wydziedziczeniem jest skuteczniejszy niż testament własnoręczny?
Testament notarialny z wydziedziczeniem nie jest skuteczniejszy niż testament własnoręczny, bo oba mają taką samą moc prawną, jeśli są ważne. Różnica nie leży więc w samej skuteczności wydziedziczenia, ale w trudności jego późniejszego zakwestionowania. Testament notarialny trudniej podważyć od strony formalnej, ponieważ forma aktu eliminuje typowe błędy testamentów domowych, a notariusz spisuje treść z osobą, którą widzi przed sobą. Nie jest to jednak badanie lekarskie i akt notarialny nie zamyka drogi do zarzutu, że spadkodawca działał bez świadomości lub pod groźbą.
Notariusz nie sprawdzi też za Ciebie, czy opisane w testamencie zachowania są prawdziwe. Tę kwestię rozstrzygnie dopiero sąd po Twojej śmierci, na podstawie dowodów. Z punktu widzenia osoby, która chce kogoś wydziedziczyć, testament notarialny jest zwykle lepszym wyborem, mimo że wiąże się z dodatkową opłatą u notariusza.
Ile kosztuje testament notarialny z wydziedziczeniem?
Testament notarialny z wydziedziczeniem kosztuje od 5 listopada 2026 r. maksymalnie 300 zł netto, czyli więcej niż zwykły testament, dla którego górna stawka wynosi 200 zł. Taksa notarialna traktuje bowiem pozbawienie prawa do zachowku jako osobną, droższą pozycję. Do 4 listopada 2026 r. obowiązywały stawki 150 zł i 50 zł. To stawki maksymalne, więc notariusz może wziąć mniej. Do tego dochodzi VAT oraz wypisy, maksymalnie 12 zł netto za każdą z pierwszych 10 stron.
To niewielka kwota w porównaniu z potencjalnymi kosztami sądowego sporu o zachowek po śmierci spadkodawcy. Na wniosek testatora notariusz może też zarejestrować testament w Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT), co ułatwia ustalenie, że testament istnieje. Rejestracja jest dobrowolna i bezpłatna, a sam rejestr nie zawiera treści testamentu.
Podważenie wydziedziczenia - jak się bronić?
Podważenie wydziedziczenia polega na wykazaniu, że było ono bezskuteczne, bo testament jest nieważny, przyczyna nie istniała lub nie została opisana albo spadkodawca przebaczył. „Podważanie” nie jest terminem prawnym, jednak wszyscy wiemy, o co chodzi. Chodzi o obronę przed wydziedziczeniem i negatywnymi skutkami płynącymi z jego treści. W zależności od okoliczności możemy podnieść bezskuteczność wydziedziczenia w sprawie o zapłatę zachowku, a gdy problemem jest ważność całego testamentu, także w sprawie, którą wszczyna wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Rzadziej w grę wchodzi osobne powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.), bo wymaga ono wykazania interesu prawnego, a tam, gdzie można już żądać zapłaty, interesu tego zwykle brak.
Podobnie jak przy odpowiedzi na pytanie „jak uniknąć zachowku”, przy podważeniu wydziedziczenia mamy kilka różnych opcji:
Przebaczenie jako sposób na podważenie wydziedziczenia
Przebaczenie to sposób na podważenie wydziedziczenia, bo spadkodawca nie może wydziedziczyć osoby, której przebaczył. Mało kto wie, ale przebaczenie jest instytucją prawa cywilnego. Oznacza to, że przebaczenie ma ściśle określony skutek wskazany w ustawie. Zgodnie bowiem z art. 1010 k.c. nie można wydziedziczyć osoby uprawnionej do zachowku, której przebaczono. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem, tzn. gdy był w takim stanie psychicznym, który umożliwiał świadome powzięcie decyzji. Przebaczenie nie wymaga również żadnej szczególnej formy (przeciwnie do wydziedziczenia, które można dokonać wyłącznie w testamencie).
Sąd Najwyższy przesądził to w uchwale z dnia 19 października 2018 r., III CZP 37/18:
Przebaczenie przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku może nastąpić także po wydziedziczeniu go w testamencie i do swej skuteczności nie wymaga zachowania formy testamentowej.
Mówiąc po ludzku: nie trzeba nowego testamentu. Przebaczenie może nastąpić zarówno przed sporządzeniem testamentu, w którym doszło do wydziedziczenia (wtedy wydziedziczenie jest nieskuteczne od początku), jak i po nim. Minus? Ten, kto powołuje się na przebaczenie, musi je udowodnić, a spadkodawca już nie zezna. Dlatego liczą się listy, wiadomości, zdjęcia ze wspólnych spotkań i świadkowie pojednania.
Podważenie testamentu sposobem na podważenie wydziedziczenia
Podważenie testamentu jest sposobem na podważenie wydziedziczenia, bo nieważny testament nie wywołuje żadnych skutków, także co do zapisanego w nim pozbawienia zachowku. Istnieje kilka sposobów na podważenie testamentu: zarzut podrobienia/przerobienia, zarzut sporządzenia testamentu w momencie, kiedy spadkodawca nie miał rozeznania, zarzut nieważności z uwagi na brak spełnienia ustawowych przesłanek co do formy jego sporządzenia, zarzut sporządzenia testamentu pod groźbą lub pod wpływem błędu.
Uwaga na terminy: na nieważność testamentu z powodu braku świadomości, błędu lub groźby nie można się powołać po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku. Jest też skutek uboczny. Gdy upadnie jedyny testament, w grę wraca dziedziczenie ustawowe, więc wynik może być inny, niż zakładasz.
Nieważność wydziedziczenia jako podstawa jego podważenia
Nieważność wydziedziczenia jest podstawą jego podważenia wtedy, gdy testament jest ważny, ale samo wydziedziczenie nie spełnia ustawowych przesłanek. Tak jak wcześniej wspominałem, aby wydziedziczenie było skuteczne, należy koniecznie podać jego powód w testamencie oraz opisać sytuacje/zachowania/czynności osoby, którą chcemy pozbawić zachowku.
Ważną linią obrony jest pokazanie, kto naprawdę zawinił. Sąd Najwyższy w wyroku IV CSK 661/18 przypomniał, że kto zawinił zerwanie więzów rodzinnych, nie może z tego wywodzić korzystnych dla siebie skutków, a niewykonywanie obowiązków rodzinnych nie ma miejsca, gdy spadkodawca uchylał się od przyjęcia zaoferowanej pomocy. W tym samym wyroku wskazano, że wydziedziczenie mogą usprawiedliwiać wyłącznie okoliczności istniejące w chwili wydziedziczenia, choć późniejsze wieloletnie zaniechanie kontaktów może pomóc w ocenie wcześniejszych decyzji uprawnionego. Czytaj: zbieraj dowody prób kontaktu, także tych odrzuconych.
Wydziedziczenie a zachowek - co przysługuje wydziedziczonemu i jego dzieciom?
Wydziedziczonemu nic nie przysługuje z tytułu zachowku, jeśli wydziedziczenie jest skuteczne, ale jego dzieci i wnuki zachowują własne prawo do zachowku. Skutkiem samego wydziedziczenia jest utrata zachowku w całości. Od majątku odsuwa natomiast testament, który powołuje do spadku inne osoby, dlatego w dobrze napisanym testamencie obie te rzeczy są zapisane wprost. Przy ustalaniu udziału będącego podstawą zachowku pozostałych uprawnionych skutecznie wydziedziczonego się nie uwzględnia.
Jeśli wydziedziczenie okaże się bezskuteczne (na przykład z powodu braku ustawowych przesłanek lub udowodnionego przebaczenia), wydziedziczonemu przysługuje pełen zachowek, czyli zwykle połowa wartości udziału spadkowego, jaki przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym, a 2/3, gdy jest małoletnim zstępnym lub osobą trwale niezdolną do pracy. Co bardzo ważne, skuteczne wydziedziczenie zstępnego nie pozbawia zachowku jego zstępnych: dzieci i wnuki wydziedziczonego nadal mogą dochodzić swojej części od spadkobiercy testamentowego, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Reguła ta dotyczy zstępnych wydziedziczonego dziecka lub wnuka, a nie krewnych wydziedziczonego małżonka czy rodzica. Szczegółowo o wysokości zachowku, terminach przedawnienia i sposobach dochodzenia roszczeń piszę w osobnym artykule poświęconym zachowkowi w Gdyni i Gdańsku.
Do którego sądu i w jakim terminie złożyć pozew o zachowek po wydziedziczeniu?
Pozew o zachowek po wydziedziczeniu składasz wyłącznie do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a roszczenie przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Przy wartości sporu do 100 000 zł sprawę prowadzi sąd rejonowy, a powyżej tej kwoty sąd okręgowy.
Uwaga na drugi termin: roszczenie przeciwko osobie, która ma uzupełnić zachowek z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego, przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli zwykle od śmierci spadkodawcy. Daty mogą więc być inne. Nie czekaj do końca, bo sam spór o wydziedziczenie wymaga zbierania dowodów, a pamięć świadków z czasem słabnie.
Przykład (losowe założenia): wdowiec zostawia majątek wart 600.000 zł i dwoje dorosłych dzieci. W testamencie wszystko dostaje córka, a syn zostaje wydziedziczony bez opisania konkretnych zachowań. Jeżeli sąd uzna wydziedziczenie za bezskuteczne, zachowek syna to połowa jego ustawowego udziału 1/2, czyli 150.000 zł. Czemu tyle? Bo 1/2 z 1/2 daje 1/4 wartości spadku. Gdyby syn był trwale niezdolny do pracy, byłoby to 200.000 zł. Przy 150.000 zł opłata od pozwu wynosi 5%, czyli 7.500 zł, a sprawa trafia do sądu okręgowego. Ten rachunek pomija darowizny i długi, które w prawdziwej sprawie mogą go mocno zmienić.
Jak każde rozwiązanie, również i to ma swoje minusy. Przegrana oznacza co do zasady obowiązek zwrotu kosztów procesu drugiej stronie, a sprawa rodzinna rzadko kończy się bez emocji. Jeżeli nie stać Cię na opłatę, możesz złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, ale sąd nie ma obowiązku go uwzględnić.
Jak ograniczyć zachowek bez wydziedziczenia?
Zachowek bez wydziedziczenia ograniczysz przede wszystkim przez umowę o zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku, a darowizny za życia pomagają tylko w części przypadków. Gdy przesłanek wydziedziczenia nie ma, wpisanie ich do testamentu na siłę to prosta droga do procesu, który spadkobierca może przegrać.
Darowizny wbrew obiegowej opinii nie załatwiają sprawy automatycznie. Przy obliczaniu zachowku dolicza się je do spadku. Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku, ale ta druga reguła dotyczy tylko darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Czytaj: mieszkanie przepisane na córkę 15 lat temu co do zasady nadal się liczy, gdy córka jest spadkobierczynią lub ma prawo do zachowku. Ta sama darowizna dla osoby spoza tego kręgu może już nie wejść do rachunku.
Uprawniony może też otrzymać należny mu zachowek w innej postaci: przez darowiznę, powołanie do spadku lub zapis. Wtedy nie ma już czego dochodzić albo pozostaje tylko różnica. Takie rozwiązanie nie wymaga wskazywania niczyjej winy, więc nie oskarża nikogo tak jak wydziedziczenie. Który wariant wybrać? To zależy od składu rodziny, wartości majątku i tego, co zdarzyło się wcześniej, więc te elementy trzeba policzyć przed napisaniem testamentu.
Wydziedziczenie Gdynia, Gdańsk, Sopot - pomoc prawna dla klientów z Polski i zagranicy
Moja kancelaria adwokacka pomaga w sprawach o wydziedziczenie w Gdyni, Gdańsku i Sopocie, a także klientom z innych miast i z zagranicy. Prawo spadkowe rządzi się swoimi prawami i często stawka w tych sprawach jest bardzo duża. Dane adresowe kancelarii: Gdynia, ul. Śląska 53/C401. Jeżeli jesteś z innych rejonów województwa pomorskiego (Kościerzyna, Kartuzy) albo z innych rejonów Polski (Warszawa, Poznań), również będę w stanie Ci pomóc, chociażby zdalnie. Zapraszam do kontaktu: tel. 605 622 598, biuro@kancelariamw.pl.
Jeżeli mieszkasz za granicą, nie ma przeszkód, abym również i Tobie pomógł. Obsługa spraw spadkowych dla klienta spoza kraju jest specyficzna, ale nie niemożliwa. Możemy skontaktować się telefonicznie, możemy również połączyć się w trybie wideokonferencji. Różnica czasowa nie ma znaczenia, na pewno uda nam się ustalić dogodną porę.
Umów poradę w sprawie wydziedziczenia60 minut, od 450 zł. Online płatna z góry, w kancelarii na miejscu. Opłata wlicza się w wynagrodzenie, jeśli zlecisz nam sprawę.
Krok 1 z 3: forma, dzień i godzina
Wybierz dzień
Wybrana godzina to preferowany termin spotkania. Nie gwarantujemy go: jeśli będzie niedostępny, skontaktujemy się z Tobą, żeby ustalić inny.

Wydziedziczenie: najczęściej zadawane pytania FAQ
Na czym polega wydziedziczenie?
Wydziedziczenie polega na pozbawieniu zstępnych, małżonka lub rodziców prawa do zachowku w drodze testamentu. Może być dokonane tylko z jednej z trzech przyczyn wskazanych w art. 1008 k.c.: uporczywego postępowania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, względem spadkodawcy lub osoby mu najbliższej, albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. W przeciwieństwie do zwykłego pominięcia w testamencie, które zostawia prawo do zachowku, wydziedziczenie odbiera także zachowek.
Czy spadkobierca musi zostać poinformowany, że został wydziedziczony?
Spadkobierca nie musi zostać poinformowany o wydziedziczeniu, bo polskie prawo nie wymaga takiej informacji za życia spadkodawcy. Testament zawierający wydziedziczenie może pozostawać w tajemnicy aż do otwarcia spadku. Wydziedziczony zwykle dowiaduje się o swoim statusie dopiero po śmierci spadkodawcy, na etapie ogłoszenia testamentu, postępowania spadkowego w sądzie albo poświadczenia dziedziczenia u notariusza.
Czy można cofnąć wydziedziczenie?
Spadkodawca może cofnąć wydziedziczenie w każdej chwili, odwołując testament lub sporządzając nowy, który zmienia poprzedni. Może też przebaczyć osobie wydziedziczonej, co zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 2018 r. nie wymaga zachowania formy testamentowej. Ciężar udowodnienia przebaczenia spoczywa jednak na osobie powołującej się na ten zarzut w procesie.
Jak wydziedziczyć nieślubne dziecko?
Nieślubne dziecko można wydziedziczyć tylko na tych samych zasadach co dziecko z małżeństwa, czyli z jednej z trzech przesłanek ustawowych z art. 1008 k.c. Dziecko, którego pochodzenie zostało prawnie ustalone, ma w prawie spadkowym takie same prawa jak dziecko urodzone w małżeństwie. Sam fakt urodzenia się poza małżeństwem nie jest przyczyną wydziedziczenia.
Czym jest rażąca obraza czci spadkodawcy?
Rażąca obraza czci spadkodawcy to poważne naruszenie jego godności osobistej, które jest jedną z form drugiej przesłanki wydziedziczenia z art. 1008 pkt 2 k.c. Chodzi między innymi o znieważanie i oczernianie. Zwykła kłótnia nie wystarczy, ale ustawa przy tej przesłance nie wymaga uporczywości, więc o wydziedziczeniu może przesądzić także jedno, odpowiednio ciężkie zachowanie.
Czy zachowek po wydziedziczeniu przechodzi na dzieci wydziedziczonego?
Zachowek po wydziedziczeniu zstępnego przysługuje jego dzieciom i dalszym zstępnym, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Mogą oni dochodzić zachowku po pierwotnym spadkodawcy w wysokości połowy udziału, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym, a dwóch trzecich tego udziału, gdy uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy. Reguła ta nie dotyczy krewnych wydziedziczonego małżonka ani rodzica.
Czy można wydziedziczyć małoletniego?
Małoletniego można wydziedziczyć formalnie, ale trudno utrzymać takie wydziedziczenie w sądzie. Przesłanki wydziedziczenia zakładają naganne i co do zasady świadome zachowanie, a małoletni rzadko jest w stanie spełnić ten warunek, zwłaszcza w młodszym wieku. W odniesieniu do nastolatka, który dopuścił się świadomych nagannych zachowań, wydziedziczenie może okazać się skuteczne, ale każda taka sprawa wymaga indywidualnej oceny.
Kiedy wydziedziczenie jest bezskuteczne z mocy prawa?
Wydziedziczenie jest bezskuteczne, gdy nie spełnia ustawowych warunków: nie jest zawarte w ważnym testamencie, nie wskazuje konkretnej przyczyny z katalogu art. 1008 k.c., wskazana przyczyna obiektywnie nie istniała, spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu, albo gdy ustanie więzi rodzinnej zostało zawinione przez samego spadkodawcę. Każda z tych okoliczności samodzielnie wystarczy, by sąd uznał wydziedziczenie za bezskuteczne.
Czy w testamencie trzeba wskazać przyczynę wydziedziczenia?
Przyczynę wydziedziczenia trzeba wskazać w testamencie, bo musi ona wynikać z jego treści. Sama deklaracja, że spadkodawca wydziedzicza daną osobę, bez podania powodu, jest nieskuteczna. Można użyć słów ustawy, ale należy też wymienić konkretne zachowania. Nawet jeśli przyczyna faktycznie istniała, brak jej wskazania w testamencie sprawia, że wydziedziczenie nie wywoła skutku.
W jakiej formie można przebaczyć osobie wydziedziczonej?
Osobie wydziedziczonej można przebaczyć w dowolnej formie, bo przebaczenie nie wymaga testamentu ani innej szczególnej formy. Może być ustne, pisemne, wyrażone gestem czy zachowaniem. Jeżeli spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem, czyli w stanie psychicznym umożliwiającym świadome powzięcie decyzji.

