Wydziedziczenie często wiąże się z nierozwiązanymi konfliktami i napięciami w rodzinie. Zwłaszcza gdy w grę wchodzą kwestie takie jak zachowek czy testament i jego ważność. W praktyce kancelarii spotykam się z sytuacjami, gdy spadkobiercy próbują dochodzić swoich praw, mimo że w testamencie zostali pominięci lub wydziedziczeni. Taka sytuacja wymaga starannego podejścia – zarówno do analizy zapisów testamentowych, jak i ustawowych.
Jeśli zastanawiasz się, czy wydziedziczenie w Twoim przypadku jest zgodne z prawem, jakie masz prawa do zachowku i jak złożyć sprzeciw – ten artykuł ma Cię przeprowadzić przez cały proces prawny sprawnie i bezpiecznie. Zapraszam na kolejny wpis z serii „Adwokat Gdynia sprawy spadkowe – kompendium wiedzy”.
Wydziedziczenie to nic innego jak pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku. Ciekawe, bo potoczne rozumienie tego pojęcia jest nieco inne niż te prawne. W języku codziennym, jeżeli o nim mówimy to najczęściej mamy na myśli po prostu pominięcie kogoś w testamencie. Legalna definicja tego zwrotu jest jednak szersza. Nie dotyczy wyłącznie pozbawienia prawa do dziedziczenia, lecz również zachowku.
Wydziedziczenie możliwe jest wyłącznie przez spadkodawcę w testamencie oraz wyłącznie w trzech określonych w kodeksie cywilnym sytuacjach.
1. Spadkodawca może wydziedziczyć osobę, która wbrew jego woli postępuje uporczywie w sposób niezgodny z zasadami współżycia społecznego. Ta przesłanka jest najrzadziej wymieniana w testamentach. Jak wynika z orzecznictwa: „Uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego występuje wówczas, gdy dane zachowanie jest długotrwałe, wielokrotne i z zasady dotyczy nagannego trybu życia uprawnionego do zachowku, na przykład alkoholizmu, narkomanii czy przestępczego trybu życia.” (Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2012 r. I ACa 911/12)
2. Można wydziedziczyć kogoś kto dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Tutaj osoba najbliższa niekoniecznie oznacza osobę spokrewnioną. Chodzi o osobę bliską pod względem więzi emocjonalnej. Umyślne popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności dotyczy przestępstw wymienionych w rozdziałach XIX oraz XXIII kodeksu karnego. Z kolei z rażącą obrazą czci mamy do czynienia w sytuacji znieważania, oczerniania spadkodawcy.
3. Najczęstszą przyczyną wydziedziczenia (i sprawiającą największe problemy w orzecznictwie) jest jednak trzecia sytuacja. Spadkodawca może wydziedziczyć osobę, która uporczywie niedopełnia względem niej obowiązków rodzinnych. Niedopełnianie obowiązków rodzinnych to bardzo szerokie pojęcie. Obejmuje ono nie tylko brak opieki niezbędnej dla osoby w podeszłym wieku, ale też inne sytuacje. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu jednego z orzeczeń wskazał, że w ramach zaniedbywania obowiązków rodzinnych należy kwalifikować: „(…) takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych. Chodzi tu więc również o wszczynanie ciągłych awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów, wyrzucenie go z domu, brak udziału w jego życiu choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy okazywanie zainteresowania jego sprawami.” (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r. II CKN 1397/00).
Co istotne, aby wydziedziczenie w testamencie było skuteczne jego przyczyna musi być konieczne wskazana w treści testamentu. Co więcej, w orzecznictwie przyznaje się, że testator (osoba sporządzająca testament) powinna obok przyczyn, wskazać również sytuacje oraz czy też konkretne zachowania lub powody uzasadniające pozbawienie prawa do zachowku. Nawet jeżeli przyczyna wydziedziczenia faktycznie i bezapelacyjnie istniała i nawet jeżeli spadkodawca wprost wskazał, że wydziedzicza daną osobę, ale w testamencie nie wskazał przyczyny to uznaje się, że wydziedziczenie jest nieważne.
W ostatnich latach Sąd Najwyższy doprecyzował, kto i co musi udowodnić, gdy strony spierają się o skuteczność wydziedziczenia. W wyroku z 9 września 2022 r. (sygn. akt II CSKP 323/22) Sąd Najwyższy potwierdził, że ciężar udowodnienia rzeczywistego charakteru przyczyny wydziedziczenia spoczywa na pozwanym spadkobiercy testamentowym. Z kolei udowodnienie, że niedopełnienie obowiązków rodzinnych zostało wywołane naganną postawą samego spadkodawcy, należy do powoda. Sąd Najwyższy w tym samym orzeczeniu wskazał, że ustanie klasycznej więzi rodzinnej to nierzadko proces długotrwały, którego uwieńczeniem może być określone zdarzenie, ale samo to zdarzenie musi zaistnieć i utrwalić się przed sporządzeniem testamentu.
Najnowsza wypowiedź Sądu Najwyższego w tej materii zapadła w 2025 roku. W postanowieniu z 31 lipca 2025 r. (sygn. akt I CSK 1992/24) Sąd Najwyższy rozstrzygał spór, w którym rodzice wydziedziczyli jedną z córek na rzecz drugiej, a wydziedziczona wystąpiła o zachowek powołując się na przemoc domową w rodzinie. Sąd Najwyższy potwierdził utrwaloną linię orzeczniczą: wydziedziczenie jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zerwanie kontaktów i więzi rodzinnych nastąpiło wyłącznie z winy spadkobiercy, a samo użycie w testamencie słów ustawy nie wystarczy. Spadkodawca musi opisać konkretne przejawy nagannego zachowania, tak aby sąd mógł zweryfikować, czy przesłanki rzeczywiście miały miejsce. Pozbawienie prawa do zachowku to najsurowsza sankcja w prawie spadkowym i nie może być stosowana automatycznie ani w sposób niesprawiedliwy wobec ofiar przemocy rodzinnej.
Temat wydziedziczenia dzieci, wnuków czy też poprawnie mówiąc małoletnich (osób niepełnoletnich) jest w dalszym ciągu nie do końca zbadany przez orzecznictwo sądów w Polsce.
Zacznijmy może od tego, że skutkiem wydziedziczenia jest również to, że dzieci wydziedziczonego mają prawo do dochodzenia zachowku w dalszej kolejności chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Na kanwie powyższego pojawiają się liczne pytania oraz problemy: jak wydziedziczyć wnuków, z którymi nie mam kontaktu? Jak obronić się przed zachowkiem dzieci mojego wydziedziczonego brata/siostry? Wreszcie pojawia się również kwestia wysokości przysługującego zachowku: w przypadku osób małoletnich prawo do zachowku wynosi nie 1/2, a 2/3 udziału spadkowego, który przypadałby tej osobie z ustawy.
Z formalnego punktu widzenia, nie ma przepisu, który zabrania czy też uniemożliwia wydziedziczenie osób małoletnich. Od strony praktycznej jednak pojawiają się zarówno w piśmiennictwie jak i orzecznictwie sądów tezy zgodnie, z którymi wydziedziczenie wnuka/dzieci może być nieważne z uwagi na brak świadomości czy też dostatecznego rozeznania tak młodej osoby. Chcąc wydziedziczyć małoletnie dziecko/wnuka należy pamiętać, że aby wydziedziczenie było skuteczne muszą zostać spełnione jego kodeksowe przesłanki (któryś z 3 powodów/sytuacji podanych w rozdziale wyżej).
W praktyce zatem może być problem, aby wydziedziczyć wnuka z powołaniem się na „uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych” w sytuacji kiedy jesteśmy skonfliktowani z jego rodzicami, zaś wnuk jest jeszcze niepełnoletni. Niepełnoletni wnukowie pozostają bowiem jeszcze pod opieką i pieczą rodziców, mogą nie do końca zdawać sobie sprawę z konfliktu rodzinnego, czy też nawet mogą nie do końca mieć „pozwolenie” rodziców na kontakt z babcią i dziadkiem. Są to tematy oczywiście niezwykle trudne, nie tylko od strony prawnej. W takich sprawach dużo zależy też od okoliczności konkretnego przypadku i zalecam kontakt z adwokatem, najlepiej takim od spraw spadkowych. Czasem wystarczy też podejść do sprawy strategicznie i już za życia podjąć działania w celu pozbawienia prawa do zachowku w inny sposób (zachęcam do zapoznania się z moim artykułem na ten temat).
Czy można kogoś wydziedziczyć częściowo w ten sposób, że pozbawić go zachowku np. ponad kwotę 5.000 zł? Zdaje się, że nie. Nie ma bowiem przepisu prawnego, który pozwalałby spadkodawcy na modyfikację kwoty zachowku, jak również na dokonanie częściowego wydziedziczenia.
Możliwa jest jednak sytuacja, w której spadkodawca pozbawi prawa do zachowku w testamencie daną osobę, a następnie poleci spadkobiercy testamentowemu wypłatę określonej kwoty na rzecz wydziedziczonego. Jak traktować tę sytuację? Wszystko zależeć będzie od konkretnych okoliczności. Co do zasady jednak przyznaje się w piśmiennictwie, że przyznanie osobie wydziedziczonej w testamencie jakiejkolwiek kwoty stanowi przejaw przebaczenia, a co za tym idzie wydziedziczenie należałoby traktować jako bezskuteczne. Tutaj, jednak również uczulam – sytuacja nie jest prosta, oczywista i należy ją skonsultować ze specjalistą od spadków.
Skuteczne wydziedziczenie wymaga spełnienia kilku formalnych warunków, których pominięcie skutkuje bezskutecznością. Pierwszy z nich jest oczywisty: wydziedziczenie musi być zawarte w testamencie, i to w testamencie ważnym pod względem formy oraz pełnej zdolności testowania spadkodawcy w chwili jego sporządzania. Drugi warunek to konieczność wyraźnego wskazania w testamencie przyczyny wydziedziczenia z katalogu art. 1008 k.c. Trzeci to wymóg, by przyczyna ta rzeczywiście istniała w chwili sporządzania testamentu i była konkretna, a nie ogólnikowa.
Wydziedziczenie zawarte w testamencie notarialnym ma dokładnie taką samą moc prawną jak wydziedziczenie w testamencie własnoręcznym, jeśli oba testamenty są ważne. Różnica nie leży więc w samej skuteczności wydziedziczenia, ale w trudności jego późniejszego zakwestionowania. Testament notarialny jest znacznie trudniej podważyć od strony formalnej, ponieważ notariusz sprawdza zdolność testowania spadkodawcy, jego stan psychiczny w chwili sporządzania aktu oraz spisuje treść w sposób precyzyjny, eliminując typowe błędy językowe i logiczne pojawiające się przy testamentach domowych. Z punktu widzenia osoby, która chce skutecznie kogoś wydziedziczyć, testament notarialny jest zwykle lepszym wyborem, mimo że wiąże się z niewielką dodatkową opłatą u notariusza.
Koszt sporządzenia testamentu notarialnego zawierającego wydziedziczenie jest regulowany rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej i nie różni się od kosztu zwykłego testamentu notarialnego. Standardowo opłata mieści się w granicach kilkudziesięciu do 200 złotych netto, do tego doliczyć trzeba opłaty za wypisy. To stosunkowo niewielka kwota w porównaniu z potencjalnymi kosztami sądowego sporu o zachowek, który po śmierci spadkodawcy może toczyć się kilka lat i pochłonąć dziesiątki tysięcy złotych. Notariusz może też zgłosić testament do Notarialnego Rejestru Testamentów (NORT), co ułatwia jego odnalezienie po śmierci spadkodawcy. Rejestracja jest dobrowolna i bezpłatna.
„Podważenie wydziedziczenia” to jedna z najczęściej wyszukiwanych fraz. „Podważanie” nie jest terminem prawnym, jednak wszyscy wiemy o co chodzi. Chodzi o obronę przed wydziedziczeniem i negatywnymi skutkami płynącymi z jego treści. W zależności od okoliczności, możemy domagać się ustalenia w osobnym postępowaniu sądowym, że wydziedziczenie jest nieważne (art 189 k.p.c.) lub podnieść taki zarzut w sprawie o zapłatę zachowku albo nawet w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku. Podobnie jak przy odpowiedzi na pytanie „jak uniknąć zachowku”, przy podważeniu wydziedziczenia mamy kilka różnych opcji:
Mało kto wie, ale przebaczenie jest instytucją prawa cywilnego. Oznacza to, że przebaczenie ma ściśle określony skutek wskazany w ustawie. Zgodnie bowiem z art. 1011 kc nie można wydziedziczyć osoby uprawnionej do zachowku, której przebaczono. Przebaczenie do swej skuteczności wymaga wyłącznie tego, aby spadkodawca czynił je z dostatecznym rozeznaniem tzn, aby był w takim stanie psychicznym, który umożliwia świadome powzięcie decyzji. Nie wymaga ono również żadnej szczególnej formy (przeciwnie do wydziedziczenia, które można dokonać wyłącznie w testamencie).
Obecnie przeważająca jest linia orzecznicza zgodnie z którą przebaczenie może być dokonane w dowolnej formie zarówno przed sporządzeniem testamentu, w którym doszło do wydziedziczenia (tutaj wydziedziczenie uznaje się za nieważne) jak również po sporządzeniu testamentu, w którym nastąpiło wydziedziczenie (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r. III CZP 37/18).
Ustalenie, że testament, w którym doszło do wydziedziczenia jest nieważny wpływa oczywiście na brak mocy prawnej samego wydziedziczenia. Jako, że temat testamentu będzie kolejnym tematem wpisu w tym miejscu napomknę wyłącznie, że istnieje kilka sposobów na podważenie testamentu: zarzut podrobienia/przerobienia, zarzut sporządzenia testamentu w momencie kiedy spadkodawca nie miał rozeznania, zarzut nieważności z uwagi na brak spełnienia ustawowych przesłanek co do formy jego sporządzenia, zarzut sporządzenia testamentu pod groźbą lub pod wpływem błędu.
Ostatecznie możemy również atakować samo wydziedziczenie zarzucając mu brak spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, o których pisałem na początku. Tak jak wcześniej wspominałem, aby wydziedziczenie było skuteczne należy koniecznie podać jego powód w testamencie oraz opisać sytuacje/zachowania/ czynności osoby, którą chcemy pozbawić zachowku, a które w naszej ocenie stanowią podstawę skuteczności wydziedziczenia.
Skuteczne wydziedziczenie pozbawia osobę prawa do zachowku w całości. Wydziedziczony nie otrzymuje ani majątku z dziedziczenia testamentowego, ani z ustawowego, ani roszczenia o zachowek. Jeśli jednak wydziedziczenie okaże się bezskuteczne (na przykład z powodu braku ustawowych przesłanek lub udowodnionego przebaczenia), wydziedziczonemu przysługuje pełen zachowek, czyli zwykle połowa wartości udziału spadkowego, jaki przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym. Co bardzo ważne, nawet skuteczne wydziedziczenie nie pozbawia zachowku zstępnych wydziedziczonego: jego dzieci i wnuki nadal mogą dochodzić swojej części od spadkobiercy testamentowego, mimo że ich rodzic został wyłączony. Szczegółowo o wysokości zachowku, terminach przedawnienia i sposobach dochodzenia roszczeń piszę w osobnym artykule poświęconym zachowkowi w Gdyni i Gdańsku.
Prawo spadkowe rządzi się swoimi prawami i często stawka w tych sprawach jest bardzo duża. Moja kancelaria adwokacka pomaga również w kwestii wydziedziczenia. Dane adresowe kancelarii: Gdynia, ul. Śląska 53/C401. Jeżeli jesteś z ich rejonów województwa pomorskiego (Gdańsk, Sopot, Kościerzyna, Kartuzy) albo z innych rejonów Polski (Kutno, Warszawa, Poznań) również będę w stanie Ci pomóc, chociażby zdalnie.
Jeżeli mieszkasz zagranicą nie ma przeszkód, abym również i Tobie pomógł. Obsługa spraw spadkowych dla klienta spoza kraju jest specyficzna, ale nie niemożliwa. Możemy skontaktować się telefonicznie, możemy również połączyć się w trybie wideokonferencji. Strefa czasowa nie ma znaczenia i różnica czasowa nie ma znaczenia – na pewno uda nam się ustalić dogodną porę.
Wydziedziczenie to pozbawienie spadkobiercy ustawowego prawa do zachowku w drodze testamentu. Może być dokonane tylko z jednej z trzech przyczyn wskazanych w art. 1008 k.c.: uporczywego postępowania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, umyślnego przestępstwa wobec spadkodawcy lub jego najbliższych, albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. W przeciwieństwie do zwykłego pominięcia w testamencie, wydziedziczenie pozbawia osobę zarówno prawa do dziedziczenia, jak i zachowku.
Nie, polskie prawo nie wymaga informowania osoby wydziedziczonej o tym fakcie za życia spadkodawcy. Testament zawierający wydziedziczenie może pozostawać w tajemnicy aż do otwarcia spadku. Wydziedziczony zwykle dowiaduje się o swoim statusie dopiero po śmierci spadkodawcy, na etapie postępowania spadkowego w sądzie.
Tak, spadkodawca może w każdej chwili cofnąć wydziedziczenie, sporządzając nowy testament zmieniający lub odwołujący poprzedni. Może też przebaczyć osobie wydziedziczonej, co zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 2018 r. nie wymaga zachowania formy testamentowej. Ciężar udowodnienia przebaczenia spoczywa jednak na osobie powołującej się na ten zarzut w procesie.
Nieślubne dziecko, którego pochodzenie zostało prawnie ustalone, ma w prawie spadkowym takie same prawa jak dziecko z małżeństwa. Można je wydziedziczyć tylko na tych samych zasadach co inne dziecko, czyli z jednej z trzech przesłanek ustawowych z art. 1008 k.c. Sam fakt urodzenia się poza małżeństwem nie jest przyczyną wydziedziczenia.
Rażąca obraza czci to jedna z form drugiej przesłanki wydziedziczenia z art. 1008 pkt 2 k.c. Sądy interpretują ją jako poważne naruszenie godności osobistej spadkodawcy, najczęściej przez publiczne poniżanie, awantury, kierowanie obraźliwych słów czy oszczerstw. Nie chodzi tu o zwykłą kłótnię ani jednorazowy incydent, lecz o zachowanie powtarzające się i drastyczne.
Tak. Wydziedziczonego traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a w jego miejsce wchodzą zstępni, czyli najczęściej jego dzieci i wnuki. Mają oni prawo dochodzić zachowku po pierwotnym spadkodawcy, w wysokości połowy udziału, jaki przysługiwałby ich ojcu lub matce przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletnich, dwóch trzecich tego udziału.
Formalnie tak, ale w praktyce jest to bardzo trudne do utrzymania w sądzie. Przesłanki wydziedziczenia wymagają zawinionego, świadomego i uporczywego zachowania, a małoletni rzadko jest w stanie spełnić ten warunek, zwłaszcza w młodszym wieku. W odniesieniu do nastolatka, który dopuścił się świadomych nagannych zachowań, wydziedziczenie może okazać się skuteczne, ale każda taka sprawa wymaga indywidualnej oceny.
Wydziedziczenie jest bezskuteczne, gdy nie spełnia ustawowych warunków: nie jest zawarte w ważnym testamencie, nie wskazuje konkretnej przyczyny z katalogu art. 1008 k.c., wskazana przyczyna obiektywnie nie istniała, spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu, albo gdy ustanie więzi rodzinnej zostało zawinione przez samego spadkodawcę. Każda z tych okoliczności samodzielnie wystarczy, by sąd uznał wydziedziczenie za bezskuteczne.
Tak, przyczyna wydziedziczenia musi być wskazana wprost w treści testamentu. Sama deklaracja, że spadkodawca wydziedzicza daną osobę, bez podania powodu, jest nieskuteczna. Nawet jeśli przyczyna faktycznie istniała, brak jej wskazania w testamencie sprawia, że wydziedziczenie uznaje się za nieważne.
Przebaczenie nie wymaga żadnej szczególnej formy. Może być ustne, pisemne, wyrażone gestem czy zachowaniem. Warunkiem skuteczności jest tylko to, aby spadkodawca dokonywał go z dostatecznym rozeznaniem, czyli był w stanie psychicznym umożliwiającym świadome powzięcie decyzji.
Prawo rodzinne nie jest statyczne, tak jak zmieniają się potrzeby dziecka, tak mogą zmieniać się…
Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka to proces wymagający szczególnej staranności i znajomości obowiązujących przepisów.…
Testament: co to jest, jak go napisać, by skutecznie przekazać majątek bliskiej osobie. Wzór z…
Część spraw prowadzonych w mojej kancelarii to tzw. sprawy rodzinne. Pewną ich część spraw stanowią…
Jako adwokat od spraw gospodarczych często mam do czynienia z pytaniami dotyczącymi ciekawej instytucji jaką…
Twoje dziecko właśnie skończyło 18 lat i stało się pełnoletnie, w związku z czym będziesz…